Орфография: мүчөлөрдүн жазылышы жана тамга нормалары
Бул бөлүмдө кыргыз орфографиясынын негизги эрежелери, анын ичинде үндүүлөрдүн гармониясы, үнсүздөрдүн ассимиляциясы, «ң» тамгасынын колдонулушу жана кошумчалардын туура жазылышы текшерилет. Экзаменде сөзгө мүчө жалгоодо вариантты тандоо, татаал жана кош сөздөрдү жазуу, баш тамганын колдонулушу суралат.
Үндүүлөрдүн гармониясы
Кошумчанын үндүүсү сөздүн акыркы үндүүсүнө жараша тандалат. Көптүк мүчөсү -лар/-лер/-лор/-лөр түрүндө жазылат: «балалар», «китептер», «тоолор», «күлөр»? Бирок ар бир сөздүн акыркы үндүүсүнө көңүл буруу керек. Жөндөмө жана таандык мүчөлөр да ушундай эрежеге баш ийет: -ды/-ди/-ду/-дү, -га/-ге/-го/-гө, -да/-де/-до/-дө.
Үнсүздөрдүн ассимиляциясы
Үнсүз менен бүткөн сөзгө мүчө жалганганда, үнсүздүн катышы эсепке алынат. «Мектеп» сөзү «п» үнсүзү менен бүтөт, ошондуктан барыш жөндөмөсүндө «-ке» варианты тандалып, «мектепке» деп жазылат. «Мектепге» деген форма туура эмес. Ушундай эле «китеп» + «-тер» = «китептер» болуп, үнсүздүн таасири сакталат.
«Ң» жана башка тамгалар
«Ң» кыргыз алфавитинин өзүнчө тамгасы жана өзүнчө тыбышты билдирет. Аны «н» менен алмаштыруу орфографиялык ката: «жаңы» деп жазылат, «жаны» эмес. «Ж» жана «ч» тамгалары сөздүн башында, ортосунда жана аягында келе берет. Баш тамга адам аттарында, жер-суу аттарында, сүйлөмдүн башында колдонулат.
Иштелген мисал
«Мектепке» сөзүн текшеребиз. Уңгу - «мектеп», мүчө - барыш жөндөмөсү. «Мектеп» үнсүз «п» менен бүтөт, ошондуктан үнсүздүн катышы боюнча «-ке» варианты тандалат: мектеп + ке = мектепке. Эгер «-ге» жалганса, «мектепге» деп ката жазылат. Бул жерде үндүүлөрдүн гармониясы да, үнсүздүн катышы да эсепке алынган.
Көп кетүүчү каталар
- Бардык сөзгө бир эле «-лер» вариантын жалгоо.
- «Ң» ордуна «н» жазуу.
- Үнсүздүн катышын эске албай «-ге» же «-де» жазуу.
- Баш тамганы туура эмес колдонуу.
- Кош сөздөрдү бөлүп же бириктирип жазууда эрежени бузуу.