Пунктуация: жөнөкөй жана татаал сүйлөмдөгү тыныш белгилер
Бул бөлүмдө жөнөкөй жана татаал сүйлөмдөрдөгү үтүр, чекит, эки чекит, сызыкча жана түз сүйлөмдүн тыныш белгилери каралат. Экзаменде бир тектүү мүчөлөрдүн арасындагы үтүр, татаал сүйлөмдүн бөлүктөрүнүн чеги, түз сүйлөмдө тырмакча, эки чекит жана сызыкчанын туура коюлушу текшерилет.
Жөнөкөй сүйлөмдө
Бир тектүү мүчөлөрдүн ортосунда үтүр коюлат: «Алма, алмурут, жүзүм сатып алдык». Эгер бир тектүү мүчөлөр «жана» байламтасы менен бириктирилсе, адатта акыркы мүчөнүн алдында үтүр коюлбайт: «Алма, алмурут жана жүзүм». Кириш сөздөр жана кайрылуулар да үтүр менен бөлүнөт. Жөнөкөй сүйлөмдүн аягында чекит, суроо же леп белгиси мааниге жараша коюлат.
Татаал сүйлөмдө
Татаал сүйлөмдүн предикативдик бөлүктөрүнүн ортосунда үтүр коюлат: «Күн чыкты, куштар сайрай баштады». Баш ийүүчү байланышта багыныңкы бөлүк баш сүйлөмдөн үтүр менен бөлүнөт: «Эгер күн чыкса, биз сейилдегенге барабыз». Байламталуу татаал сүйлөмдө байламтанын түрүнө жана мааниге жараша үтүр коюлат же коюлбайт.
Түз сүйлөм
Түз сүйлөм тырмакчага алынат. Автордун сөзү түз сүйлөмдөн мурун турса, эки чекит коюлат: Мугалим: «Бүгүн сабак болот», - деди. Түз сүйлөм мурун турса, тырмакчадан кийин үтүр жана сызыкча коюлат: «Бүгүн сабак болот», - деди мугалим. Бул эрежелер түз сүйлөмдүн чегин жана автордун сөзүнүн ордун так көрсөтөт.
Иштелген мисал
«Мугалим: «Бүгүн сынак болот», - деди» деген сүйлөмдү карайбыз. Мында автордун сөзү («Мугалим») алдында турат, андан кийин эки чекит коюлат. Түз сүйлөм тырмакчага алынат. Түз сүйлөм бүткөндөн кийин үтүр жана сызыкча коюлат, анткени автордун сөзү («деди») уланып жатат. Эгер түз сүйлөм мурун турса: «Бүгүн сынак болот», - деди мугалим.
Көп кетүүчү каталар
- Түз сүйлөмдө тырмакчанын ордуна сызыкча гана коюу.
- «Жана» байламтасынын алдында ар дайым үтүр коюу.
- Татаал сүйлөмдүн бөлүктөрүнүн ортосундагы үтүрдү унутуу.
- Эки чекит менен сызыкчаны алмаштыруу.
- Кайрылууну жана кириш сөздү бөлбөй жазуу.