Стилистика жана сүйлөө маданияты: стилдер жана каталарды табуу
Бул бөлүмдө функционалдык стилдер, адабий норма жана сүйлөө маданияты, лексикалык жана грамматикалык каталарды табуу каралат. Экзаменде тексттин стилин аныктоо, сөздүн туура колдонулушун баалоо, плеоназм, тавтология, паронимдик ката жана жөндөмө мүчөсүнүн туура эмес тандалышын көрсөтүү суралат.
Функционалдык стилдер
Илимий стил тактыкты, терминдерди жана логикалык ырааттуулукту талап кылат. Расмий-иш стили документтерге, мыйзамдарга жана иш кагаздарына мүнөздүү; анда стандарттуу формулировкалар колдонулат. Публицистикалык стил коомдук маселелерди жарыялоодо таасир берүүчү каражаттарды колдонот. Көркөм стил образдуулукка, сүрөттөөгө жана эмоцияга негизделет. Сүйлөшүү стили оозеки, бейрасмий баарлашууга таандык.
Норма жана каталар
Лексикалык катага сөздүн маанисин туура эмес колдонуу, паронимдерди алмаштыруу, плеоназм жана тавтология кирет. Грамматикалык катага жөндөмө мүчөсүнүн туура эмес тандалышы, ээ менен баяндоочтун макулдашпашы, мүчөлөрдүн тартибинин бузулушу жатат. Стилистикалык ката - расмий текстте оозеки лексиканы, илимий текстте ашыкча образдуу сүйлөмдөрдү колдонуу.
Иштелген мисал
«Мен китепке окудум» деген сүйлөмдү текшеребиз. «Окуу» этиши табыш жөндөмөсүндөгү толуктоочту талап кылат: «китепти окудум». «Китепке» барыш жөндөмөсүндө турат жана багытты билдирет, ошондуктан мааниси бурмаланат. Оңдолгон вариант: «Мен китепти окудум». Бул - грамматикалык норманын бузулушу, аны стилдик ката менен аралаштырбоо керек.
Көп кетүүчү каталар
- Сөздүн маанисин эмес, формасын гана текшерүү.
- Паронимдерди окшоштугу боюнча алмаштыруу.
- Оозеки стилди расмий документте колдонуу.
- Плеоназмды көркөм каражат деп эсептөө.
- Ээ менен баяндоочтун макулдашуусун унутуу.