Државна матура cheat sheet

Македонскиот гласовен систем има 5 самогласки (а, е, и, о, у) и 26 согласки; гласовните промени вклучуваат едначење по звучност, испуштање, вметнување и преместување на гласови.

Зборовни видови во македонскиот јазик: именки, придавки, броеви, заменки, глаголи, прилози, предлози, сврзници, честички и извици.

Македонскиот јазик нема падежен систем; синтаксичките односи се искажуваат со предлози и зборовен ред, а вокативот е единствената падежна форма.

Глаголските времиња се: сегашно, минато определено несвршено, минато определено свршено, минато неопределено, предминато, идно и идно-минато.

Книжевни периоди: средновековна книжевност, народно творештво, национално преродбеништво (19 век), реализам, модернизам (Рацин, Конески, Јаневски) и постмодернизам.

Стилски средства: метафора, метонимија, синегдоха, персонификација, хипербола, алегорија, симбол, анафора, епифора, антитеза и оксиморон.

При анализа на книжевен текст се определуваат тема, идеја, мотив, композиција, нарација, ликови, стил и јазични средства.

Правописни правила: „не“ и „ќе“ се пишуваат одделно од глаголот; „ли“ е одделно; обраќањето и вокативот се одделуваат со запирка.

Квадратна равенка ax²+bx+c=0 (a≠0): дискриминанта D=b²−4ac; корени x=(−b±√D)/(2a).

Виетови формули: x₁+x₂=−b/a и x₁·x₂=c/a.

Аритметичка прогресија: aₙ=a₁+(n−1)d, Sₙ=n(a₁+aₙ)/2; геометриска: aₙ=a₁qⁿ⁻¹, Sₙ=a₁(qⁿ−1)/(q−1) за q≠1.

Логаритми: logₐ(xy)=logₐx+logₐy; logₐ(x/y)=logₐx−logₐy; logₐ(xⁿ)=n logₐx; logₐx=log_b x/log_b a.

Тригонометриски идентитети: sin²x+cos²x=1; tan x=sin x/cos x; sin(x±y)=sin x cos y ± cos x sin y; cos(x±y)=cos x cos y ∓ sin x sin y.

Геометрија: Питагора c²=a²+b²; круг A=πr², O=2πr; цилиндар V=πr²h; конус V=(1/3)πr²h; сфера V=(4/3)πr³.

Веројатност: P(A)=поволни/вкупни; P(A∪B)=P(A)+P(B)−P(A∩B); P(A∩B)=P(A)·P(B|A).

Комбинаторика: варијации без повторување V(n,k)=n!/(n−k)!; комбинации C(n,k)=n!/(k!(n−k)!); пермутации P(n)=n!.

Аналитичка геометрија: растојание d=√((x₂−x₁)²+(y₂−y₁)²); равенка на права y−y₁=m(x−x₁); кружница (x−a)²+(y−b)²=r².

Present perfect (have/has + past participle) се користи за искуство, резултат во сегашноста и дејство што продолжува; се врзува со for, since, ever, never, already, yet, just.

Past simple се користи за завршено дејство во определено минато време (yesterday, last week, in 2010); со past simple одат ago и last.

Прв кондиционал: if + present simple, will + infinitive; втор: if + past simple, would + infinitive; трет: if + past perfect, would have + past participle.

Пасив се образува со be + past participle; времето се менува на „be“, а предметот на дејството станува подмет.

Релативни реченици: defining не се одделуваат со запирки и можат да го заменат that; non-defining се одделуваат со запирки и не земаат that.

Членови: a/an пред прво спомнување на броива именка во еднина; the за веќе спомнато, единствено и определено; нула член за општи множини и неброиви именки.

Модални глаголи за дедукција: must = сигурно; might/may/could = можно; can't = невозможно; should = совет; have to = надворешна обврска.

Лажни пријатели: actual = вистински (не „актуелен“); eventually = на крајот (не „евентуално“); comprehensive = сеопфатен (не „комплексен“).

Биологија: фотосинтеза 6CO₂+6H₂O+светлина→C₆H₁₂O₆+6O₂; митозата оди профаза, метафаза, анафаза, телофаза.

Хемија: n=m/M; pH=−log[H⁺]; електронегативноста расте по период и опаѓа по група во периодниот систем.

Физика: Њутнов втор закон F=ma; Омов закон U=IR; работа W=F·s·cosθ; кинетичка енергија Eₖ=½mv².

Историја: Првата светска војна (1914–1918) имаше причини во национализам, империјализам, милитаризам и сојузни системи.

Географија: внатрешни слоеви на Земјата: кора, мантија, надворешно јадро и внатрешно јадро; климата се менува со географска ширина, надморска височина и близина на море.

Информатика: бинарниот систем користи основа 2; еден бајт = 8 бита; сортирање со спојување има сложеност O(n log n).

Економија: БДП=C+I+G+(X−M); инфлацијата ја намалува куповната моќ; според законот за побарувачка, при пораст на цената побарувачката опаѓа.

Психологија/филозофија: класично условување (Павлов); оперантно (Скиннер); краткорочна меморија 7±2 елементи; Кантов категорички императив: постапувај само според максима што може да биде општ закон.

Есејот има вовед, разработка и заклучок; воведот ја формулира тезата, разработката ја докажува, заклучокот ја синтетизира.

Секој пасус развива една главна идеја и содржи тематска реченица, доказ или пример и објаснување.

Аргументацијата може да биде причинско-последична, споредбена, дефинициска, илустративна или контрааргументна.

Цитирањето бара наведување на авторот и изворот; директниот цитат се става во наводници, а парафразата не.

Кохезијата се постигнува со сврзници, заменки, лексички повторувања и логички премини.

Формалниот есеј избегнува жаргон, скратеници и неформални изрази; користи безлично изразување или прво лице множина.

Насловот на есејот ја навестува темата или тезата; поднаслови не се користат во класичен есеј.

Оценувањето на есејот обично ги мери содржината, организацијата, јазикот, стилот и правописот.

Проектната задача содржи наслов, вовед, истражувачко прашање или хипотеза, методи, резултати, дискусија, заклучок и извори.

Истражувачкото прашање мора да биде мерливо и конкретно; хипотезата е провериво тврдење.

Методологијата опишува примерок, инструменти, постапка и начин на анализа; мора да биде повторлива.

Плагијаризмот е преземање туѓ текст или идеја без наведување; се избегнува со цитирање и парафразирање.

Одбраната вклучува кратко претставување (обично 5–10 минути), слајдови и прашања од комисијата.

Слајдот во одбрана содржи наслов, 3–5 клучни точки и визуелен доказ; целосниот текст останува во извештајот.

При одбрана, секој тврден резултат се поврзува со истражувачкото прашање и се наведува ограничување на истражувањето.

Изворите се наведуваат доследно (автор, година, наслов, издавач или URL); интернет-изворите бараат датум на пристап.