Хэл зүй, өгүүлбэр зүй: «сурагчид» гэдэг үгийн хоёр уншилт
Эссэ бичих дасгалд сурагч дараах өгүүлбэрийг бичжээ: «Багш сурагчид ном өгсөн гэж хэлсэн.» Багш үүнийг хоёр янзаар ойлгож болно гэж тэмдэглээд, утгыг тодруулах даалгавар өгсөн. Сурагч «Багш ном өгсөн, тэгээд сурагчдад хэлсэн» гэж тайлбарласан. Ангийн хоёр дахь хэсэг «Сурагчид ном өгсөн, багш тэрийг хэлсэн» гэж ойлгосон. Өгүүлбэрт «сурагчид» гэдэг үг өгөгдөх орны тийн ялгал (-д) эсвэл олон тооны нэрлэх тийн ялгал (-д) байж болох тул хоёр уншилт үүссэн. Мөн «гэж хэлсэн» хэсэг нь өгүүлбэрийн үндсэн үйл үү, эсвэл өгүүлэх хэсгийн төгсгөл үү гэдэг нь тодорхойгүй. Сурагч өгүүлбэрийг хоёр хувилбарт хувааж, тийн ялгалаар ялгах ёстой. Багш дүрмийн нэр томьёо хэрэглэхийг хүссэн. Хоёр хувилбарт өгүүлбэрийн гишүүдийн үүрэг өөр байна. Энэ нь найруулгын тодорхой байдлын шалгуурт хамаарна.
1. Хоёр уншилтыг задлаад, өгүүлбэрийн гишүүдийн үүргийг тайлбарла.
Read the worked answer
Уншилт А: «Багш [сурагчид ном өгсөн] гэж хэлсэн». Энд «багш» нь «хэлсэн»-ийн эзэн; «сурагчид» нь «өгсөн»-ийн өгөгдөх орны утгатай (хэнд?), «ном» нь объект. Утга: багш сурагч(д) ном өгсөн гэж хэлсэн. Уншилт Б: «[Сурагчид ном өгсөн] гэж багш хэлсэн». Энд «сурагчид» нь олон тооны нэрлэх тийн ялгалтай эзэн, «ном» объект, «өгсөн»-ийн хүлээн авагч орхигдсон. Утга: сурагчид ном өгсөн гэж багш хэлсэн. Хоёр уншилтын ялгаа нь «сурагчид» гэдэг үгийн тийн ялгал, өгүүлбэрийн гишүүний үүрэгт байна.
2. Хоёр уншилтыг арилгахын тулд өгүүлбэрийг хоёр өөр хувилбараар дахин бич. Ямар хэлзүйн хэрэгсэл ашигласан бэ?
Read the worked answer
А-г тодруулахдаа «Багш сурагчдад ном өгсөн гэж хэлсэн» гэж бичнэ. «Сурагчдад» гэсэн өгөгдөх орны олон тоо нь хэн хэнд өгснийг тодорхой болгоно. Б-г тодруулахдаа «Багш: «Сурагчид ном өгсөн» гэж хэлсэн» гэж хашилт, өгүүлэх хэсгийн хил хязгаарыг тодорхойлно; эсвэл «Сурагчид ном өгсөн тухай багш хэлсэн» гэж «тухай» хэрэглэнэ. Ингэснээр «гэж хэлсэн»-ий доорх өгүүлбэрийн эзэн, объект тодорхой болж, уншигч хоёр утгыг сонгохгүй.
3. «гэж хэлсэн»-ийг өөр байрлалд тавивал утга хэрхэн өөрчлөгдөх вэ? Нэг жишээ өг.
Read the worked answer
«гэж хэлсэн»-ийг өөр байрлалд тавих нь өгүүлэх хэсгийн хамрах хүрээг өөрчилнө. Жишээ нь «Багш сурагчид хэлсэн, ном өгсөн гэж» гэвэл «ном өгсөн» гэдэг нь багшийн хэлсэн агуулга болж, хэн өгсөн нь тодорхойгүй хэвээр үлдэнэ. Харин «Сурагчид ном өгсөн гэж багш хэлсэн» гэвэл «багш» нь «хэлсэн»-ийн эзэн хэвээр, «сурагчид» нь өгүүлэх хэсгийн эзэн болж уншигдана. Тиймээс байрлал дангаараа биш, тийн ялгал, хашилт, «тухай» зэрэг хэрэгсэлтэй хамт утгыг тодорхойлно.