UEE Mongolian Language cheat sheet

Сонсголын даалгаварт эхлээд асуултыг уншиж, дараа нь бичлэг сонсох нь гол мэдээллийг (хэн, хэзээ, хаана, юу) барихад тустай.

Тоо, огноо, цаг, үнэ зэрэг тоон мэдээллийг тэмдэглэхдээ эх бичлэгт хэлсэн яг хэлбэрийг (жишээ нь «арван тав», «15») сонсох ба дараа нь буруу сольж болзошгүй.

Сонсголын бичлэгт дараах холбоос үгс мэдээллийн бүтцийг заана: «нэгдүгээрт», «харин», «гэхдээ», «тиймээс», «эцэст нь».

Сөрөг болон эргэлзээтэй өгүүлбэрт анхаарах: «үгүй», «болохгүй», «магадгүй», «байхгүй» гэх мэт үгс утгыг эсрэг болгож болно.

Ярилцлагын сонсголд хоёр яригчийн байр суурийг ялгах: асуулт тавьж буй хүн ба хариулж буй хүний саналыг тус тусад нь тэмдэглэ.

Хурдтай ярианы үед утга холбох хэсгүүд («-аад», «-саар», «-хлаар») үйл үгийн залгамжийг таньж, өгүүлбэрийн утгыг бүрэн ойлго.

Сонссон текстээс дүгнэлт хийх асуултад зөвхөн бичлэгт байгаа мэдээллээр хариул; өөрийн ерөнхий мэдлэгээр нэмэлт таамаг хийхгүй.

Дахин сонсох боломжгүй үед эхний өгүүлбэрт анхаар: ихэвчлэн сэдэв, зорилго, оролцогчдыг танилцуулдаг.

Үндсэн санаа (main idea) асуултад текстийн эхний ба эцсийн догол мөрийг хамгийн түрүүнд уншиж, дараа нь дэлгэрэнгүй мэдээллийг шалга.

Дэлгэрэнгүй мэдээллийн асуултад текст дэх түлхүүр үгийг (нэр, тоо, огноо) олж, тэр өгүүлбэрийг бүхэлд нь уншиж батал.

Үгүйсгэх асуулт («аль нь буруу вэ?») дээр сонголт бүрийг тексттэй тулган шалгаж, зөвхөн нэг буруу хариултыг сонго.

Үг тааруулах даалгаварт өгүүлбэрийн өмнөх ба дараах үгстэй утгын холбоо, хэлзүйн тохирлыг (тийн ялгал, тоо, цаг) шалга.

Текстийн зорилго, хандлага (тон) асуултад зохиогчийн сонгосон үг хэллэг, дахин давтагдсан санааг ашигла.

Холбоос үгс («гэвч», «тийм учраас», «үүнээс гадна») өгүүлбэрүүдийн логик хамаарлыг илэрхийлдэг тул утга таамаглахад түлхүүр болно.

Үл таних үгийг өгүүлбэрийн хүрээнд таамаглах: өмнөх ба дараах үгс, үгийн язгуур, дагавар, нөхцөлөөс утгыг гарга.

Хугацаа хэмнэх: эхлээд асуултыг уншиж, дараа нь текстээс зорилтот хэсгийг хайж унших нь бүх текстийг удаан уншихаас үр дүнтэй.

Монгол хэлний үгсийн сангийн бүтцэд язгуур, дагавар, нөхцөл гурвыг ялгах: язгуур нь үндсэн утгыг, дагавар нь шинэ үг, нөхцөл нь хэлзүйн утгыг илэрхийлнэ.

Үйл үгийн цаг: өнгөрсөн «-в/-сан/-жээ», одоо «-на/-байна», ирээдүй «-на/-х/-х болно» зэрэг залгамжаар илэрхийлэгдэнэ.

Тийн ялгалын нөхцөл: заах «-ыг/-ийг», өгөх «-д/-т», гарах «-аас/-ээс», харьяалах «-ын/-ийн», зүг «-руу/-рүү» гэсэн үндсэн хэлбэртэй.

Олон тооны нөхцөл «-ууд/-үүд», «-нар/-нэр» нь хүн, амьтны нэрэнд түгээмэл хэрэглэгдэнэ; тоо хэмжээний үг дараа орвол олон тоо заавал залгахгүй.

Үгсийн аймаг: нэр үг, үйл үг, тэмдэг нэр, тоо, төлөөний үг, дайвар үг, холбоос, байц, аялга - өгүүлбэрт гүйцэтгэх үүргээр нь ялгана.

Хэлзүйн тохирол: өгүүлбэрийн эзэн ба өгүүлэхүүн нь тоо, хүн, цагаар зохицох ёстой; жишээ нь «Би явна», «Тэд явна».

Үг зүйн даалгаварт ижил утгатай (синоним) ба эсрэг утгатай (антоним) хосуудыг ялгаж, өгүүлбэрийн контекстээр зөв сонголт хий.

Хэлц үг, цөөн үгийн утгыг шууд орчуулгаар бус, нийтлэг хэрэглээний утгаар ойлго: жишээ нь «гар хөнгөн» нь өгөөмөр гэсэн утгатай.

Өгүүлбэрийн үндсэн гишүүд: эзэн (хэн? юу?), өгүүлэхүүн (юу хийв? ямар бэ?); туслах гишүүд: тодотгол, тусагдахуун, байц, нөхцөл.

Монгол хэлний өгүүлбэрийн үгсийн дараалал ихэвчлэн Эзэн–Тусагдахуун–Өгүүлэхүүн (SOV) байна; онцлох үг өгүүлбэрийн эхэнд орох нь бий.

Нэрлэсэн өгүүлбэр нь өгүүлэхүүнээрээ нэр үг, тэмдэг нэр, тоо байж, «байна» гэсэн үйл үггүйгээр бүтнэ: «Энэ ном шинэ».

Үйлт өгүүлбэр нь өгүүлэхүүнээрээ үйл үг байна; үйл үг нь цаг, бие, тоо, хэв, хүсэл зэргээр залгамжилна.

Энгийн өгүүлбэр нэг эзэн, нэг өгүүлэхүүнтэй; нийлмэл өгүүлбэр хоёр ба түүнээс дээш энгийн өгүүлбэрээс холбоос үг, залгамж эсвэл аялгаар холбогдон бүтнэ.

Асуух өгүүлбэр асуултын төлөөний үг («хэн», «юу», «хаана», «хэзээ», «яагаад»), асуултын аялга эсвэл «уу/үү», «вэ/бэ» нөхцөлөөр илэрхийлэгдэнэ.

Захирах өгүүлбэр нь үйл үгийн захирах хэвээр («яв», «бичээрэй», «оролдоорой») илэрхийлэгдэж, эелдэг хэлбэрт «-аарай/-ээрэй» залгана.

Нөхцөл байц нь үйл үгийн «-ж/-ч», «-аад/-ээд», «-саар/-сээр», «-хлаар/-хлээр» хэлбэрээр бүтэж, үндсэн үйлдлийн нөхцөл, шалтгаан, зэрэгцийг заана.

Тодотгол нь нэр үгийн өмнө орж, харьяалах тийн ялгалын «-ын/-ийн» эсвэл тэмдэг нэрийн хэлбэрээр холбогдоно: «багшийн ном», «сайн хүн».

Эссений бүтэц гурван хэсэгтэй: оршил (сэдэв, байр суурь), үндсэн хэсэг (2–4 догол мөр, тус бүр нэг гол санаа), дүгнэлт (байр суурийг бататгах).

Догол мөр бүр нэг гол санааг агуулж, эхний өгүүлбэр нь тэр санааг зарлана; дараагийн өгүүлбэрүүд нотолгоо, жишээ өгнө.

Албан бичгийн найруулгад «Та», «таны» гэсэн хүндэтгэлийн хэлбэр, төгсгөлд гарын үсэг, огноо, хүндэтгэлийн үг («Хүндэтгэсэн…») байна.

Холбоос үгс («нэгдүгээрт», «үүнээс гадна», «харин», «тиймээс», «эцэст нь») догол мөрүүдийн логик урсгалыг тодорхой болгоно.

Өгүүлбэрийн уртыг хянах: хэт урт өгүүлбэрийг хоёр болгон хуваах нь утгын тодорхой байдлыг сайжруулна.

Ишлэл, статистик тоо баримт ашиглахдаа эх сурвалжийг товч дурдаж, өөрийн үгээр тайлбарлана.

Найруулга засахдаа дараах дарааллыг баримт: агуулга, бүтэц, өгүүлбэрийн холбоо, дараа нь алдаа, цэг таслал.

Албан ба албан бус найруулгыг ялгах: албан бичигт товчлол, ярианы хэллэг, «би-чи» хэлбэрийг хязгаарлана.

Монголын уран зохиолын үндсэн төрлүүд: тууль, домог, үлгэр, шүлэг, дуу, жүжиг, өгүүллэг, роман, эссэ.

Уран зохиолын гол дүр, дүрслэл, сэдэв, санаа, зохиомж, өрнөл, оргил цэг, эцсийн дүн гэсэн нэр томьёог ялгаж мэдэх.

Монгол ардын аман зохиолд «Түмэн улиралт цацралт», «Алтан гадас» зэрэг домог, «Жороо шарга морь», «Хоёр загас» зэрэг үлгэр багтана.

Шүлгийн хэлбэрийг шинжлэхдээ бадгийн тоо, шүлгийн хэмнэл, холбоос, дүрслэлийн хэрэгсэл (зүйрлэл, метафор, давталт)-ыг авч үзнэ.

Уран зохиолын зохиолын дүрслэлд зүйрлэл (төстэй зүйлээр), метафор (шууд нэрлэх), метоними (холбоотой зүйлээр) ялгаатай.

Зохиолчийн намтар, түүхэн цаг үе нь бүтээлийн утгыг ойлгоход нөлөөлдөг тул бүтээлийн бичигдсэн үеийг анхаар.

Өгүүллэгийн өрнөл нь эхлэл, хөгжил, оргил цэг, уналт, төгсгөл гэсэн үе шаттай; оргил цэг нь гол зөрчлийн хамгийн хурц цэг.

Уран зохиолын текст унших даалгаварт дүрийн зан чанар, сэдэл, зохиогчийн хандлагыг текстээс иш татан батлах.

Зөв бичгийн дүрмийн гол зарчим: үгийн язгуурыг хадгалж бичих, нөхцөлийг дуудлагаар биш дүрмээр залгах.

Эгшгийн эв зохицол: хойноосоо эгшигтэй үгэнд «-аад/-аас/-ууд», өмнөөсөө эгшигтэй үгэнд «-ээд/-ээс/-үүд» залгана.

Гийгүүлэгчдийн дараах нөхцөл: «-т/-д», «-с/-з» зэрэг дуугаралтын өөрчлөлтийг дүрмээр тогтооно (жишээ нь «номд», «сургуульд»).

Том үсэг: өгүүлбэрийн эхэнд, хүн, газар, улс, байгууллага, түүхэн үйл явдлын нэрэнд том үсгээр бичнэ.

Цэг таслал: өгүүлбэрийн төгсгөлд цэг, асуултын өгүүлбэрт асуултын тэмдэг, холбоос үгийн өмнө таслал тавина.

Албан ёсны найруулгад товчлол, ярианы хэллэг, орон нутгийн аялга хэрэглэхгүй; нэр томьёог нэг мөр ойлголтоор хэрэглэнэ.

Хэлний хэм хэмжээ зөрчих нийтлэг алдаа: «байна» ба «байгаа»-г буруу солих, тийн ялгалын нөхцөл давхарлах, өгүүлбэрийн гишүүдийн тохирлыг алдахаас зайлсхий.

Илтгэлийн найруулгад товч, тодорхой, идэвхтэй үйл үгээр бичих нь ойлгомжтой байдлыг нэмэгдүүлнэ.

Найруулгын төрлүүд: уран сайхны, албан ёсны, шинжлэх ухааны, нийтлэлийн, ярианы - тус бүр өөрийн үг хэллэг, өгүүлбэрийн бүтэцтэй.

Шинжлэх ухааны найруулга нь нэр томьёо, баримт, логик дараалал, гуравдагч биеийн хэлбэрийг давамгайлна.

Албан ёсны найруулга нь товч, хүндэтгэлтэй, стандарт хэллэгтэй байх ба илүүдэл үг, чимэг үг хэрэглэхгүй.

Уран сайхны найруулга нь дүрслэлийн хэрэгсэл (зүйрлэл, метафор, эпитет), сэтгэл хөдлөлийн өнгө аястай байна.

Нийтлэлийн найруулга нь уншигчид хандаж, баримт ба үзэл бодлыг хослуулж, товч, тодорхой, идэвхтэй өгүүлбэр хэрэглэнэ.

Илүүдэл үг («үнэндээ», «ерөнхийдөө», «нэг ёсондоо») текстийг сулруулдаг тул зайлшгүй шаардлагатай үед л хэрэглэнэ.

Хэлний хэм хэмжээг шалгахдаа дараах дарааллыг баримт: үг зүй, хэлзүй, өгүүлбэрийн бүтэц, найруулгын тохирол.

Ижил утгатай үгсийг найруулгын түвшинд ялгах: «хэлэх», «өгүүлэх», «мэдэгдэх» нь албан ба албан бус нөхцөлд өөр өөрөөр хэрэглэгдэнэ.

Засварын эхний шат: текстийг бүхэлд нь уншиж, гол санаа, зорилго, уншигчийг тодорхойлох.

Хоёр дахь шат: бүтэц, догол мөрийн дараалал, холбоос үгсийн зөв байдлыг шалгах.

Гурав дахь шат: өгүүлбэрийн түвшинд хэлзүйн алдаа (цаг, тийн ялгал, тохирол) хайх.

Дөрөв дэх шат: зөв бичиг, цэг таслал, том үсгийн дүрмийг шалгах.

Давхардсан үг, илүүдэл хэллэг, ижил утгатай үгийн давталтыг олж, товчлох.

Идэвхгүй («-гдах/-гдэх») хэлбэрийг идэвхтэй хэлбэрээр сольж, өгүүлбэрийг тодорхой болгох.

Урт, олон гишүүнт өгүүлбэрийг хоёр болгон хувааж, уншихад хялбар болгох.

Эцсийн шат: текстийг чанга уншиж, дуудлага, хэмнэл, утгын тасралтыг шалгах.

«Найруулга» гэдэг нь хэлний хэрэглээний хэв маяг, хэлбэр, өнгө аяс; «хэм хэмжээ» нь нийгмийн хүлээн зөвшөөрсөн зөв хэрэглээний дүрэм.

«Хэлзүй» нь үгийн хэлбэр, нөхцөл, өгүүлбэрийн бүтцийг судална; «үг зүй» нь үгийн сан, утга, гарал үүслийг судална.

«Синтакс» (өгүүлбэр зүй) нь үгсийн холбоо, өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалыг; «морфологи» (хэл зүй) нь үгийн дотоод бүтцийг авч үзнэ.

«Синоним» нь ижил буюу ойролцоо утгатай үг; «антоним» нь эсрэг утгатай үг; «омоним» нь ижил хэлбэртэй, өөр утгатай үг.

«Зүйрлэл» нь «адил», «шиг», «мэт» гэсэн үгээр харьцуулна; «метафор» нь шууд нэрлэж, далд харьцуулалт хийнэ.

«Эпитет» нь дүрслэх тодотгол («алтан наран», «мөнгөн булаг»); «гипербол» нь хэтрүүлэл, «литот» нь багасгасан дүрслэл.

«Ишлэл» нь өөр эх сурвалжаас авсан үг; «парафраз» нь бусдын санааг өөрийн үгээр тайлбарлах.

«Алдаа» ба «хэм хэмжээний зөрчил»-ийг ялгах: алдаа нь санамсаргүй, зөрчил нь дүрмийн тогтвортой хэрэглээний асуудал.

Албан бичгийн бүтэц: гарчиг, хаяг (хүлээн авагч), мэндчилгээ, үндсэн агуулга, төгсгөлийн хүндэтгэл, гарын үсэг, огноо.

Хүсэлт бичихдээ зорилгоо эхний догол мөрөнд товч илэрхийлж, дараа нь шалтгаан, дэлгэрэнгүй мэдээллийг бичнэ.

Тайлан бичихдээ баримт, тоо, огноог тодорхой бичиж, дүгнэлт, саналыг тусдаа хэсэгт гаргана.

Зар, уриалгын текстэд үйл үгийг захирах хэвээр («ирээрэй», «бүртгүүлээрэй») хэрэглэж, товч байлгана.

Хувийн захидалд чөлөөтэй, дулаан өнгө аяс, албан бичигт албан ёсны, товч хэллэг хэрэглэнэ.

Огноог «2024 оны 5 дугаар сарын 12-ны өдөр» гэсэн хэлбэрээр бичих нь албан бичгийн хэм хэмжээнд нийцнэ.

Тоог үсгээр бичих дүрэм: өгүүлбэрийн эхэнд тоог үсгээр, бусад тохиолдолд цифрээр бичиж болно.

Гарын үсгийн өмнө «Хүндэтгэсэн», «Хүндэтгэлтэйгээр» гэсэн хэллэг тавьж, албан тушаал, нэрийг бүтнээр бичнэ.

Ярианы хэлний хэм хэмжээ нь дуудлага, өргөлт, аялга, хэмнэлд тулгуурлана; бичгийн хэмээс илүү уян хатан.

Аялгын төрлүүд: асуух, захирах, мэдээлэх, гайхах, басамжлах - өгүүлбэрийн утгыг өөрчилнө.

Өргөлт нь монгол хэлэнд ихэвчлэн эхний үгэнд тусдаг; өргөлтийн байрлал утгад нөлөөлж болно.

Ярианы хурд, завсарлага нь ойлголтод нөлөөлдөг тул удаан, тодорхой ярих нь сонсогчид ойлгомжтой.

Албан ёсны ярианд «би», «чи» гэсэн хэлбэрийг хязгаарлаж, «та» хэлбэрийг ашиглана.

Ярианы давталт, бөөлжрөх («за», «тэгэхээр», «нэг ёсондоо») нь албан ёсны ярианд тохиромжгүй.

Сонсогчид хандахдаа нүдээр холбоо тогтоож, өгүүлбэрийг богино, тодорхой байлгана.

Ярианы хэм хэмжээг шалгахдаа дуудлага, хэлзүй, найруулга, харилцааны зорилгыг тус тусад нь үнэлнэ.

Унших гурван арга: скан (түлхүүр үг хайх), ским (гол санаа авах), нарийн уншилт (бүрэн ойлголт).

Скан хийхдээ гарчиг, дэд гарчиг, эхний өгүүлбэр, тодруулсан үгийг ашиглана.

Ским хийхдээ догол мөр бүрийн эхний ба эцсийн өгүүлбэрийг уншина.

Нарийн уншилтад үл таних үгийг тэмдэглэж, контекстээс утгыг таамаглана.

Текст уншихын өмнө асуулт тавьж, унших зорилгоо тодорхойлох нь ойлголтыг сайжруулна.

Тэмдэглэл хөтлөх: гол санаа, баримт, дүгнэлтийг тусдаа баганад бичих нь эргэн харахад тустай.

Уншсаны дараа өөрийн үгээр товч дүгнэлт бичих нь ойлголтыг бататгана.

Хугацаа удирдах: асуултын тоо, текстийн уртаас хамаарч унших хугацааг урьдчилан төлөвлө.

Үг бүтэх үндсэн арга: дагавар залгах, нөхцөл залгах, үг хослуулах, утга шилжих.

Дагавар нь шинэ үг үүсгэдэг: «ном» → «номын сан», «бичих» → «бичиг», «багш» → «багшлах».

Нөхцөл нь хэлзүйн утга өгдөг: «ном» → «номыг», «номд», «номоос».

Үг хослуулах аргаар нийлмэл үг үүснэ: «гахар», «цахилгаан галт тэрэг», «усан сан».

Утга шилжих замаар шинэ утга үүснэ: «гар» (биеийн хэсэг) → «гарын үсэг» (баримт бичгийн хэсэг).

Дагаврын төрөл: нэр үг бүтээх («-ч», «-лаг», «-вар»), тэмдэг нэр бүтээх («-тай», «-лаг»), үйл үг бүтээх («-л», «-х»).

Нэг язгуураас олон үг үүсэх гинжийг (үг бүтэх үүр) зурж ойлгох нь үг зүйн мэдлэгийг гүнзгийрүүлнэ.

Үг бүтэх дүрэм нь эгшгийн эв зохицол, гийгүүлэгчийн дарааллын хуульд нийцнэ.

Үг зүйн алдаа: буруу үг сонгох, ижил утгатай үгийг буруу хэрэглэх, үгийн утгыг гуйвуулах.

Хэлзүйн алдаа: цаг, тийн ялгал, тоо, хүний тохирлыг буруу хэрэглэх.

Өгүүлбэр зүйн алдаа: өгүүлбэрийн гишүүдийн дараалал, холбоос үгийн буруу хэрэглээ, өгүүлбэрийн бүрэн бус байдал.

Зөв бичгийн алдаа: эгшгийн эв зохицол, гийгүүлэгчийн дараалал, нөхцөлийн бичлэгийг зөрчих.

Цэг таслалын алдаа: таслал, цэг, асуултын тэмдгийг буруу байрлуулах.

Найруулгын алдаа: албан бус хэллэг албан бичигт, эсвэл эсрэгээр хэрэглэх.

Логик алдаа: шалтгаан ба үр дагаврын холбоог буруу илэрхийлэх, дүгнэлт баримтад нийцэхгүй байх.

Алдааг засахдаа эхлээд утга, дараа нь хэлбэр, эцэст нь бичлэгийг шалгах дарааллыг баримт.

Шалгалтын эхэнд бүх асуултыг уншиж, хялбараас хүнд рүү шилжих дарааллыг төлөвлө.

Сонгох хариултын арга: эхлээд буруу хариултыг хасаж, үлдсэн хувилбарыг шалга.

Үл мэдэх асуултыг алгасаж, дараа нь эргэж ирэх нь цаг хэмнэнэ.

Унших ба сонсголын даалгаварт асуултыг эхлээд унших нь зорилтот мэдээллийг олоход тустай.

Бичгийн даалгаварт эхлээд төлөвлөгөө гаргаж, дараа нь бичиж, эцэст нь засвар хий.

Цаг хуваарилалт: унших, сонсгол, бичиг, хэлзүйн даалгаварт тус бүр тодорхой хугацаа тогтоо.

Хариултаа тэмдэглэхдээ асуултын дугаар, сонгосон үсгийг тодорхой шалга.

Эцсийн шалгалтад бүх хариултыг дахин харж, хоосон орхисон асуулт байгаа эсэхийг шалга.

Хэлц үг нь хоёр ба түүнээс дээш үгнээс бүрдэж, нэг шинэ утга илэрхийлнэ: «гар хөнгөн» (өгөөмөр), «нүд халуун» (атаархуу).

Зүйр цэцэн үг нь амьдралын туршлага, сургамжийг товч илэрхийлнэ: «Хүний сайн нь хүнд, хүний муу нь өөрт».

Хэлц үгийг шууд орчуулж болохгүй: «амаа хамхих» нь «дуугүй байх» гэсэн утгатай, «ам хаах» биш.

Зүйр цэцэн үгийн утгыг контекстээр тодорхойлж, зөв хэрэглэх нь найруулгын чанарыг нэмэгдүүлнэ.

Хэлц үг нь ихэвчлэн ярианы найруулгад тохиромжтой; албан бичигт хязгаарлаж хэрэглэнэ.

Зүйр цэцэн үгийг бичихдээ үгийг хувиргахгүй, уламжлалт хэлбэрээр бичнэ.

Хэлц үгийн утгыг таних дасгал: өгүүлбэрт орсон хэлц үгийг олж, түүний ерөнхий утгыг тодорхойл.

Зүйр цэцэн үгийн эх сурвалж нь ардын аман зохиол, уламжлалт соёлтой холбоотой.

Албан бичгийн гарчиг нь агуулгыг товч илэрхийлж, гол үгийг эхэнд бичнэ.

Хүлээн авагчийн хаягийг бүрэн бичиж, албан тушаал, байгууллагын нэрийг зөв хэрэглэнэ.

Мэндчилгээ нь «Эрхэм хүндэт…», «Хүндэтгэсэн…» гэсэн хэлбэрээр эхэлнэ.

Үндсэн агуулга нь нэг гол санааг төвлөрүүлж, догол мөр бүрт нэг сэдвийг хөндөнө.

Төгсгөлд «Хүндэтгэлтэйгээр», «Хүндэтгэсэн» гэсэн үг, гарын үсэг, огноо тавина.

Хавсралт байвал «Хавсралт: …» гэж тусдаа мөрөнд бичнэ.

Албан бичгийн хэл нь товч, тодорхой, хүндэтгэлтэй байх ба ярианы хэллэг хэрэглэхгүй.

Алдаа засахдаа албан бичгийн бүтэц, хэлний хэм, найруулгын тохирлыг шалгана.

Үгийн шууд утга (денотат) ба дам утга (конотат)-ыг ялгах: «гал» нь шатах зүйл, мөн «хүсэл тэмүүлэл» гэсэн дам утгатай.

Синонимуудын хооронд утгын нарийн ялгаа байна: «хэлэх» (ерөнхий), «өгүүлэх» (албан ёсны), «ярих» (ярианы).

Антоним хосууд нь контекстээс хамаарч өөр өөр байж болно: «өндөр–нам», «их–бага».

Омонимууд ижил хэлбэртэй боловч өөр утгатай: «унах» (доош унах) ба «унах» (үс унах).

Полисеми (олон утгат үг) нь нэг үгээс олон утга үүсэх үзэгдэл: «толгой» (биеийн хэсэг, уулын орой, номын эхлэл).

Үгийн утгыг контекстээр тодорхойлох нь олон утгат үгийг зөв ойлгох гол арга.

Үг зүйн дасгалд ижил утгатай үгийг сольж, өгүүлбэрийн утга өөрчлөгдөх эсэхийг шалга.

Үгсийн утгын хамаарлыг (гипероним, хипоним) ялгах: «амьтан» нь «нохой»-н ерөнхий утга.

Монгол хэл нь алтай хэлний бүлэгт хамаарна гэж үздэг боловч энэ нь маргаантай асуудал хэвээр байна.

Монгол бичгийн уламжлалт дүрэм нь 13-р зууны үеэс хэлбэржиж, өнөөг хүртэл хэрэглэгдсээр байна.

Кирилл бичиг 1941 оноос албан ёсоор хэрэглэгдэж эхэлсэн.

Монгол хэлний үгсийн сан нь түрэг, төвөд, хятад, орос хэлнээс зээлсэн үгстэй.

Хэлний хөгжлийн үе шатууд: эртний монгол, дундад монгол, орчин үеийн монгол хэл.

Аялгууны ялгаа: халх, буриад, ойрад, дөрвөд зэрэг аялгуунууд байна.

Хэлний хэм хэмжээ нь цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж, шинэ үг, нэр томьёо нэмэгддэг.

Хэлний түүхийн мэдлэг нь үгийн гарал, утгын өөрчлөлтийг ойлгоход тустай.

Фонетик (авиа зүй) нь хэлний авиа, дуудлагыг судална.

Морфологи (хэл зүй) нь үгийн бүтэц, нөхцөл, дагаврыг судална.

Синтакс (өгүүлбэр зүй) нь үгсийн холбоо, өгүүлбэрийн бүтцийг судална.

Семантик (утга зүй) нь үг, өгүүлбэрийн утгыг судална.

Прагматик нь хэлний хэрэглээ, харилцааны нөхцөл байдлыг судална.

Лексикологи (үг зүй) нь үгийн сан, үгийн гарал, хөгжлийг судална.

Стилистик (найруулга зүй) нь хэлний хэв маяг, хэрэглээний онцлогийг судална.

Эдгээр нэр томьёог асуултад тохируулан ялгаж, зөв хэрэглэх нь хэл шинжлэлийн мэдлэгийг илтгэнэ.

Монгол кирилл бичгийн цагаан толгой 35 үсэгтэй: 13 эгшиг, 20 гийгүүлэгч, 2 тэмдэг.

Эгшгийн эв зохицол: хойноосоо эгшигтэй үгэнд «-аад», өмнөөсөө эгшигтэй үгэнд «-ээд» залгана.

Гийгүүлэгчийн дарааллын хууль: «-т/-д», «-с/-з» нь өмнөх гийгүүлэгчтэй зохицно.

Том үсэг: өгүүлбэрийн эхэнд, хүн, газар, улс, байгууллагын нэрэнд.

Цэг таслал: өгүүлбэрийн төгсгөлд цэг, асуултад асуултын тэмдэг, холбоос үгийн өмнө таслал.

«Й» үсэг нь эгшгийн дараа «-й» хэлбэрээр, гийгүүлэгчийн дараа «-и» хэлбэрээр бичигдэнэ.

«Ь» ба «Ъ» тэмдэг нь гийгүүлэгчийн дараа бичигдэж, дуудлагыг тодорхойлно.

Зөв бичгийн дүрмийг шалгахдаа үгийн язгуур, нөхцөл, дагаврын бичлэгийг тус тусад нь шалга.

Уран сайхны найруулга: дүрслэл, сэтгэл хөдлөл, уран хэллэг давамгайлна.

Албан ёсны найруулга: товч, тодорхой, стандарт хэллэг, хүндэтгэлийн хэлбэр.

Шинжлэх ухааны найруулга: нэр томьёо, баримт, логик дараалал, гуравдагч бие.

Нийтлэлийн найруулга: уншигчид хандаж, баримт ба үзэл бодлыг хослуулна.

Ярианы найруулга: чөлөөт, аялга ба өргөлтөд тулгуурлана.

Найруулгын төрлийг текстээс тодорхойлохдоо үг хэллэг, өгүүлбэрийн бүтэц, зорилгыг авч үзнэ.

Нэг текстэд хэд хэдэн найруулга холилдож болох ч гол зорилго нь давамгайлна.

Найруулгын төрөлд тохирохгүй үг хэрэглэх нь хэлний хэмийг зөрчих гол шалтгаан болно.

Өгүүлбэрийг шинжлэхдээ эхлээд эзэн ба өгүүлэхүүнийг ол.

Эзэнг олохдоо «хэн?», «юу?» гэсэн асуулт тавь.

Өгүүлэхүүнийг олохдоо «юу хийв?», «ямар бэ?» гэсэн асуулт тавь.

Тусагдахууныг олохдоо «хэнийг?», «юуг?» гэсэн асуулт тавь.

Тодотголыг олохдоо «ямар?», «аль?» гэсэн асуулт тавь.

Байцыг олохдоо «хаана?», «хэзээ?», «хэрхэн?» гэсэн асуулт тавь.

Өгүүлбэрийн гишүүдийг тэмдэглэж, дараа нь өгүүлбэрийн бүтцийг тодорхойл.

Өгүүлбэрийн шинжилгээ нь хэлзүй ба өгүүлбэр зүйн мэдлэгийг нэгтгэн хэрэглэх дадлага юм.

Текстийн гол санааг олохдоо эхний ба эцсийн догол мөрийг унш.

Дэлгэрэнгүй мэдээллийг олохдоо түлхүүр үгийг хайж, тэр өгүүлбэрийг бүрэн унш.

Үгүйсгэх асуултад сонголт бүрийг тексттэй тулган шалга.

Үг тааруулах даалгаварт өгүүлбэрийн өмнөх ба дараах үгстэй холбоог шалга.

Текстийн зорилгыг олохдоо зохиогчийн хэрэглэсэн үг хэллэг, давталтыг ашигла.

Үл таних үгийг контекстээс таамаглаж, дараа нь толь бичгээр шалга.

Хугацаа хэмнэхдээ эхлээд асуултыг уншиж, дараа нь зорилтот хэсгийг хай.

Уншсаны дараа товч дүгнэлт бичиж, ойлголтоо бататга.

Сонсголын даалгаварт эхлээд асуултыг уншиж, дараа нь бичлэг сонс.

Тоо, огноо, цаг, үнийг тэмдэглэж, дараа нь шалга.

Холбоос үгс («нэгдүгээрт», «харин», «тиймээс») мэдээллийн бүтцийг заана.

Сөрөг үгс («үгүй», «болохгүй») утгыг эсрэг болгож болно.

Ярилцлагын сонсголд хоёр яригчийн байр суурийг ялга.

Хурдтай ярианы үед үйл үгийн залгамжийг таньж, өгүүлбэрийн утгыг ойлго.

Сонссон текстээс дүгнэлт хийхдээ зөвхөн бичлэгт байгаа мэдээллээр хариул.

Дахин сонсох боломжгүй үед эхний өгүүлбэрт анхаар.

Үйл үгийн цагийг тодорхойлохдоо нөхцөлийг шалга: «-в/-сан/-жээ» (өнгөрсөн), «-на/-байна» (одоо), «-на/-х» (ирээдүй).

Тийн ялгалын нөхцөлийг зөв сонгохдоо үгийн эцсийн авиа, утгыг хар.

Олон тооны нөхцөл «-ууд/-үүд», «-нар/-нэр»-ийг хүн, амьтны нэрэнд хэрэглэ.

Үгсийн аймгийг ялгахдаа өгүүлбэрт гүйцэтгэх үүргийг хар.

Хэлзүйн тохирлыг шалгахдаа эзэн ба өгүүлэхүүний тоо, хүн, цагийг харьцуул.

Синоним ба антоним хосуудыг ялгаж, контекстээр зөв сонголт хий.

Хэлц үгийн утгыг шууд орчуулгаар бус, нийтлэг хэрэглээгээр ойлго.

Хэлзүйн дасгалд алдаа гаргасан бол шалтгааныг тодорхойлж, дүрмийг давтан үз.

Бичихээс өмнө төлөвлөгөө гаргаж, гол санаа, дэмжих жишээг тодорхойл.

Оршилд сэдэв, байр сууриа товч илэрхийл.

Үндсэн хэсэгт догол мөр бүрт нэг гол санааг хөндөж, жишээ, нотолгоо өг.

Дүгнэлтэд байр сууриа бататгаж, гол санааг давтан дурд.

Холбоос үгс («нэгдүгээрт», «үүнээс гадна», «тиймээс») ашиглаж, логик урсгалыг тодорхой болго.

Өгүүлбэрийн уртыг хянаж, хэт урт өгүүлбэрийг хуваа.

Бичсэний дараа агуулга, бүтэц, хэлзүй, зөв бичгийн дарааллаар засвар хий.

Эцэст нь чанга уншиж, дуудлага, хэмнэл, утгын тасралтыг шалга.

Уран зохиолын бүтээлийг шинжлэхдээ сэдэв, санаа, дүр, зохиомжийг тус тусад нь авч үз.

Гол дүрийн зан чанар, сэдэл, үйл хөдлөлийг текстээс иш татан батал.

Зохиомжийн үе шат: эхлэл, хөгжил, оргил цэг, уналт, төгсгөл.

Дүрслэлийн хэрэгсэл: зүйрлэл, метафор, эпитет, гипербол, литот.

Шүлгийн хэлбэрийг шинжлэхдээ бадгийн тоо, хэмнэл, холбоосыг авч үз.

Зохиолчийн намтар, түүхэн цаг үе нь бүтээлийн утгыг ойлгоход нөлөөлнө.

Бүтээлийн гол санааг товч илэрхийлж, дэмжих ишлэл ол.

Уран зохиолын шинжилгээ нь унших ойлголт ба бичгийн чадварыг хослуулсан даалгавар юм.

Шалгалтын бүтэц, даалгаврын төрөл, онооны хуваарилалтыг урьдчилан мэдэж, бэлтгэлээ төлөвлө.

Өдөр бүр тогтмол уншиж, сонсож, бичиж дадлага хий.

Үл мэдэх үгээ толь бичгээр шалгаж, тэмдэглэлийн дэвтэрт бич.

Хэлзүйн дүрмүүдийг жишээ өгүүлбэртэй хамт цээжил.

Бичгийн даалгаврыг цаг хугацаатай бичиж, дараа нь засвар хийх дадлага хий.

Сонсголын дасгалыг өөр өөр хурд, аялгаар сонсож дадлага хий.

Алдаагаа тэмдэглэж, давтан гаргахгүй байхыг хичээ.

Шалгалтын өмнөхөн амралт, унталт, хоол хүнсээ зохицуулж, сэтгэл зүйн бэлтгэл хий.

Монгол хэлний хүндэтгэлийн хэлбэр: «та», «таны», «танай» гэсэн үгс албан ёсны харилцаанд хэрэглэгдэнэ.

Хүндэтгэлийн үг: «эрхэм», «хүндэт», «хүндэтгэсэн» гэсэн хэллэг албан бичиг, ярианд хэрэглэгдэнэ.

Монгол хэлэнд нас, албан тушаал, харилцааны түвшингээр хэлбэр сонгох уламжлал бий.

Хэлц үг, зүйр цэцэн үг нь монгол соёл, амьдралын хэв маягийг илэрхийлнэ.

Уламжлалт мэндчилгээ: «Сайн байна уу?», «Мэнд амраарай», «Амар сайн».

Баяр ёслол, ёслолын үг нь тодорхой хэлбэр, хэллэгтэй байдаг.

Хэлний соёлын мэдлэг нь унших ойлголт, сонсголын даалгаварт тустай.

Соёлын онцлогийг харгалзан үг хэллэг сонгох нь найруулгын чанарыг нэмэгдүүлнэ.

Хэлний хэм хэмжээ нь зөв бичиг, хэлзүй, найруулгын дүрмийн цогц юм.

Найруулга нь хэлний хэрэглээний хэв маяг, зорилго, уншигчид тохирсон байх ёстой.

Унших ойлголт нь гол санаа, дэлгэрэнгүй мэдээлэл, дүгнэлтийг ялгах чадвар юм.

Сонсголын ойлголт нь гол мэдээлэл, тоон мэдээлэл, яригчийн байр суурийг ялгах чадвар юм.

Үг зүй ба хэлзүй нь үгийн сан, нөхцөл, өгүүлбэрийн бүтцийн мэдлэг юм.

Уран зохиолын мэдлэг нь төрөл, дүрслэл, зохиомж, түүхэн хүрээг ойлгох чадвар юм.

Бичгийн чадвар нь төлөвлөлт, бүтэц, засварын дадлагаар хөгждөг.

Эдгээр бүх домэйн нь харилцан уялдаатай тул нэгдсэн байдлаар бэлтгэл хийх нь үр дүнтэй.