UEE Mongolian Language common mistakes
UEE Mongolian Language · Understand the traps and how to avoid them.
Сонсголын даалгаварт бичлэгийг эхлэхээс өмнө асуултыг уншиж амжихгүй, зөвхөн сонсохдоо анхаарч, хариултын сонголтуудыг дараа нь яаралтай таамаглах.
Оюутнууд ихэвчлэн бичлэгийг бүхэлд нь ойлгох гэж оролдож, урьдчилан унших хугацааг ашигладаггүй. Үүнээс болж яригчийн гол санаа, тоо, нэр, огноо зэрэг тодорхой мэдээллийг алдаж, сонголтыг агуулгаар биш сонссон үгээр тааруулдаг.
What to do instead
Бичлэг эхлэхийн өмнө асуулт, сонголтыг түргэн уншиж, түлхүүр үг, ялгах шинж (нэр, тоо, цаг, газар) дээр тэмдэглэ. Сонсох үед эдгээр тэмдэглэгээг барьж, эхний сонссон үгээр биш утгаар нь хариул. Дараа нь үлдсэн хугацаанд тэмдэглэлээ асуулттай тулган шалга.
Унших ойлголтын урт эхэд эхний догол мөрөөс л дүгнэлт хийж, үлдсэн хэсгийг хурдан гүйлгэн үзээд гол санаа, зохиогчийн байр суурийг буруу тодорхойлох.
Цаг хязгаарлалттай үед оюутнууд эхний өгүүлбэрийг бүх эхийн дүгнэлт гэж үздэг. Мөн үг бүрийг орчуулах гэж цаг үрж, бүтцийг (оруулга, үндсэн хэсэг, дүгнэлт) харахгүй үлддэг.
What to do instead
Эхийг эхлээд бүтцээр нь гүйлгэн уншиж, догол мөр бүрийн гол өгүүлбэрийг тэмдэглэ. Дараа нь асуултыг уншаад, хариулт байх хэсгийг буцаж нарийвчлан унш. Гол санааны асуултад эхийн ерөнхий чиглэлтэй нийцэх сонголтыг сонгож, зөвхөн нэг догол мөрөнд дурдсан дэлгэрэнгүй мэдээллийг гол санаа гэж бүү ав.
Үг зүйн даалгаварт үгийг өгүүлбэрийн хам сэдэв, хэлзүйн хэлбэртэй уялдуулахгүйгээр зөвхөн толь бичгийн утгаар нь сонгох.
Оюутнууд олон утгатай үг, ижил утгат үгийн нарийн ялгаа, хэллэгийн хоршлыг мэддэггүй. Иймээс утга нь ойролцоо боловч тухайн өгүүлбэрт хэрэглэгддэггүй үгийг сонгодог.
What to do instead
Сонголт бүрийг өгүүлбэрт бүтнээр нь тавьж унш. Үгийн хэлзүйн хэлбэр (тийн ялгал, олон тоо, үйл үгийн цаг) өгүүлбэртэй нийцэж байгаа эсэхийг шалга. Ижил утгат үгсийн хоршиц, хэрэглээний хүрээг жишээ өгүүлбэрээр цээжилж, зөвхөн орчуулгаар бүү шийд.
Хэл зүйн даалгаварт нөхцөл, залгаврын зөв хувилбарыг эгшиг зохицол, үгийн авианы төгсгөлд тулгуурлан бодолгүй, сонссон эсвэл цээжилсэн нэг хэлбэрийг бүх үгэнд адилхан залгах.
Оюутнууд эгшиг зохицол, залгаврын хувилбарууд (жишээ нь тийн ялгалын нөхцөл, үйл үгийн цаг, биеийн залгавар) болон үл хамаарах тохиолдлуудыг бүрэн эзэмшээгүй. Хурдтай бодох үед дүрмийг шалгахгүй, зөвхөн зөн совингоор сонгодог.
What to do instead
Үндсэн дүрмийг богино хүснэгтээр гаргаж, нөхцөл бүрийн хувилбар, хэрэглэх нөхцөлийг цээжлэ. Дасгал бодохдоо эхлээд үгийн эгшиг, төгсгөлийг тодорхойлоод, дараа нь нөхцөл сонгох хоёр шаттай арга барил хэрэглэ. Алдаа гаргасан тохиолдол бүрт дүрмийн аль хэсгийг алдсанаа тэмдэглэ.
Өгүүлбэр зүйн даалгаварт өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал, холбоос үг, өгүүлбэрийн хил хязгаарыг тодорхойлохгүйгээр урт өгүүлбэрийг нэг бодолцоогоор бүтээх.
Оюутнууд монгол хэлний өгүүлбэрийн бүтэц, гишүүдийн зэрэгцэл, холбоос үгсийн үүргийг онолын хувьд мэддэг ч бичих, засах үедээ хэрэглэдэггүй. Иймээс өгүүлбэр хэт урт, олон өгүүлбэр холилдсон, утга бүрхэг болдог.
What to do instead
Урт өгүүлбэрийг богино өгүүлбэрт хувааж, өгүүлбэр бүрт нэг гол санаа байлга. Өгүүлбэрийн гишүүдийг (өгүүлэгдэхүүн, өгүүлэхүүн, тодотгол, тусагдахуун) тэмдэглэж, холбоос үгээр санааг холбо. Бичсэн зүйлээ чанга уншиж, амьсгал авах газартаа цэг, таслал тавьж шалга.
Найруулалтын даалгаварт төлөвлөгөө гаргалгүй шууд бичиж эхэлснээр бүтэцгүй, давтагдсан, сэдвээс хазайсан эссэ бүтээх.
Оюутнууд цаг хэмнэх гэж төлөвлөлтийг алгасдаг ч, дараа нь санаагаа эргүүлэн цэгцлэхэд илүү их цаг алддаг. Мөн оруулга, үндсэн хэсэг, дүгнэлтийн үүргийг ялгахгүйгээр бодол урсгалаар бичдэг.
What to do instead
Бичихээс өмнө 3–5 минутад гол санаа, дэмжих хоёр-гурав аргумент, жишээг товч төлөвлө. Оруулгад байр сууриа тодорхой илэрхийлж, догол мөр бүрт нэг санаа хөгжүүл, дүгнэлтэд эхний байр суурьтайгаа уялдуулан хаа. Бичсэний дараа сэдэвтэй нийцэл, давталт, бүтцийг шалгаж засвар хий.
Уран зохиолын мэдлэгийн асуултад зохиолч, бүтээлийн нэрийг цээжээр тааруулж, бүтээлийн агуулга, дүр, үе шат, уран сайхны онцлогийг эх бичвэртэй холбож тайлбарлахгүй байх.
Оюутнууд нэр, он цагийг тусдаа жагсаалтаар цээжилдэг ч бүтээлийг уншиж, дүрсийн хөгжил, гол сэдвийг ойлгодоггүй. Иймээс агуулгын асуултад ерөнхий, бүрхэг хариулт өгдөг.
What to do instead
Бүтээл бүрийг уншиж, зохиолч, үе, гол дүр, сэдэв, онцлог хэллэгийг нэг хуудсанд холбон тэмдэглэ. Асуултад хариулахдаа эх бичвэрээс тодорхой жишээ, дүрсийн үйлдэл, зохиолын хэсгийг дурдаж тайлбарла. Зөвхөн нэр цээжлэхээс илүү бүтээлийн утга дээр анхаар.
Хэлний хэм хэмжээний даалгаварт албан ёсны бичгийн хэлний хэм хэмжээг (зөв бичих, найруулгын хэв) үл харгалзан ярианы хэлний хэлбэр, гадаад үг, чөлөөт хэллэгийг бичгийн текстэд хэрэглэх.
Оюутнууд өдөр тутмын яриа, нийгмийн сүлжээний хэлэнд дассан тул бичгийн хэм хэмжээг мэддэг ч автоматаар зөрчдөг. Мөн албан ёсны баримт бичиг, эрдэм шинжилгээний найруулгын онцлогийг судлаагүй байдаг.
What to do instead
Албан ёсны текст, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, сонины найруулгыг жишээ болгон уншиж, хэллэгийн хэв, үг хэрэглээний ялгааг тэмдэглэ. Бичсэн текстээс ярианы хэлбэр, илүүц гадаад үг, тодорхой бус хэллэг хайж, албан ёсны хувилбараар соль. Зөв бичгийн дүрмийн гарын авлага, толь ашиглаж шалгах дадал хэвшүүл.
Сонсгол, унших даалгаварт үлдсэн цагийг ашиглахгүй, эхний хариултаа эргэж шалгахгүйгээр дараагийн хэсэг рүү шилжих.
Оюутнууд нэг даалгаварт хэт удаан саатаж, цагийн хуваарилалтаа алддаг. Эсвэл эхний сонголтоо эргэлзээгүй гэж үзэж, хариултаа эх бичвэртэй тулгаж шалгадаггүй.
What to do instead
Даалгавар бүрт цаг хуваарилж, хатуу хугацаанд баригд. Хариултаа эх бичвэр, сонссон мэдээлэлтэй тулгаж шалгах тусдаа цаг үлдээ. Эргэлзсэн асуултад тэмдэг тавьж, эцэст нь буцаж шалга. Хариултын хуудасны дугаарлалт, сонголтын тэмдэглэгээг алдаагүй эсэхийг шалга.
Бүх хэсэгт асуултын зааврыг (хэдэн үгээр бичих, аль хэлбэрээр хариулах, зөвхөн нэг сонголт эсэх) анхаарахгүй, агуулга нь зөв байсан ч хэлбэрийн шаардлага зөрчиж оноо алдах.
Оюутнууд агуулгад анхаарлаа хэт төвлөрүүлж, зааварт тавигдсан хязгаар, формат, сонголтын тоог алддаг. Ялангуяа найруулал, товч хариултын даалгаварт үг хэтрүүлэх, дутуу бичих тохиолдол түгээмэл.
What to do instead
Асуулт бүрийн зааврыг уншиж, шаардлагатай элементүүдийг (үгийн тоо, хариултын хэлбэр, сонголтын тоо) доогуур зурж тэмдэглэ. Хариултаа бичсэний дараа эдгээр шаардлага хангагдсан эсэхийг нэг бүрчлэн шалга. Найруулалд үгийн тоог урьдчилан тооцож, төлөвлөгөөгөө хязгаарт багтаа.