UEE Mongolian Language key terms

Хэлэгдсэн яриаг чихээр хүлээн авч, утга агуулгыг нь ойлгох чадвар. Шалгалтад бичлэг сонсож, асуултад хариулах, гол санааг тодорхойлох зорилгоор шалгана.

Сонссон эсвэл уншсан эхээс гаргаж авах хамгийн чухал, ерөнхий утга. Дэлгэрэнгүй жишээ биш, харин зохиогчийн хэлэхийг хүссэн үндсэн санаа юм.

Эхийн гол санааг батлах жижиг баримт, тоо, нэр, жишээ зэрэг тодорхой мэдээлэл. Сонсгол, унших ойлголтын даалгаварт энэ төрлийн мэдээллийг олж асуултад хариулна.

Эхэд шууд хэлээгүй боловч баримт, сэжмээс логикоор гаргаж авах бодол. Унших ойлголтын асуултад зохиогчийн хандлага, далд утгыг таамаглах шаардлагатай үед хэрэглэнэ.

Бичвэр уншиж, түүний утга, бүтэц, зорилгыг ойлгох чадвар. Шалгалтад эх уншиж асуултад хариулах, гарчиг өгөх, зохиогчийн зорилгыг тодорхойлох хэлбэрээр шалгана.

Үг, өгүүлбэр эсвэл эхээс илрэх агуулга. Нэг үг нь хэлний байрлал, хам сэдвээс хамаарч олон утгатай байж болох тул контекстоор тодорхойлно.

Үг эсвэл өгүүлбэрийн эргэн тойрны хэл шинжлэлийн болон нөхцөл байдлын орчин. Утгыг зөв тодорхойлох, олон утгат үгийг ялгахад контекст шийдвэрлэх үүрэгтэй.

Утга нь ойролцоо боловч бичиглэл, хэрэглээ нь өөр үгс, жишээ нь сайхан ба гоо сайхан. Найруулгад давталт зайлсхийх, утгын нарийн ялгаа илэрхийлэхэд ашиглана.

Утга нь эсрэг байх хос үг, жишээ нь өндөр ба нам. Эсрэг утгыг тодорхойлох, харьцуулалт хийх, найруулгын тодотгол үүсгэхэд хэрэглэгдэнэ.

Дуудлага, бичиглэл нь ижил боловч утга нь өөр үгс, жишээ нь сар гэдэг үг цаг хугацаа ба тэнгэрийн биетийг илэрхийлнэ. Утгыг зөвхөн өгүүлбэрийн орчноос ялгана.

Хэлний бүх үгсийн нийлбэр, мөн хүний мэддэг, хэрэглэдэг үгийн хэмжээ. Үг зүйн даалгаварт ижил утгат, эсрэг утгат, хэллэг, зүйр үгийг ялгах чадварыг шалгана.

Үг тус бүрийн утгаас нийлж гардаггүй, тогтсон дүрслэл утгатай хэллэг, жишээ нь гар хөл болох. Найруулгад утгыг нь бүтнээр ойлгож хэрэглэх ёстой.

Ардын аман зохиолд тогтсон, амьдралын сургамж, дүгнэлт агуулсан богино хэллэг. Уран зохиол, найруулгын даалгаварт утга, хэрэглээг нь тайлбарлахыг шаарддаг.

Хэлний бүтэц, үг бүтэх, өгүүлбэр зохиогдох дүрмийг судалдаг хэл шинжлэлийн салбар. Шалгалтад үг хувилал, тийн ялгал, өгүүлбэрийн гишүүдийг зөв хэрэглэх чадварыг шалгана.

Өгүүлбэрийн бүтэц, гишүүд, тэдгээрийн холбоо, өгүүлбэрийн төрлийг судалдаг хэл зүйн хэсэг. Даалгаварт өгүүлбэрийн гишүүдийг олж, зөв зохиох чадварыг үнэлнэ.

Үг өгүүлбэрт орж, хэл зүйн утга, хэлбэрээ өөрчлөх үзэгдэл. Монгол хэлэнд тийн ялгал, олон тоо, хамаатуулах нөхцөл зэрэг хувилал багтана.

Нэр үгийг өгүүлбэрийн бусад гишүүнтэй холбох, харьцааг илэрхийлэх нөхцөлийн систем. Монгол хэлэнд найман тийн ялгал байдаг ба зарим нь нөхцөлгүйгээр илэрнэ.

Үгийн үндэс эсвэл язгуурт залгаж шинэ утга, хэл зүйн хэлбэр үүсгэдэг хэсэг. Үг бүтээх ба үг хувилах нөхцөл гэж ялгах ба зөв залгах нь чухал.

Шинэ үг язгуур, үндэс, нөхцөл, хослолын замаар хэрхэн бүтэх дүрэм. Үг зүйн даалгаварт үг бүтэх арга, нөхцөлийн утгыг ялгах шаардлагатай.

Өгүүлбэрийг бүрдүүлэх үүрэгтэй хэсгүүд: өгүүлэгдэхүүн, өгүүлбэртэй холбоотой хэсэг, тусагдахуун, тодотгол, байц зэрэг. Гишүүдийг зөв тодорхойлох нь өгүүлбэр зүйн гол чадвар.

Өгүүлбэрт үйл хөдлөл, байдал хэнд хамаарахыг илэрхийлэх гол гишүүн. Ихэвчлэн нэр үг, төлөөний үгээр илэрч, өгүүлбэрийн эхэнд орох нь элбэг.

Үг хувилах, нөхцөл залгах, өгүүлбэр зохиох дүрэм зөрчигдсөнөөс үүсэх алдаа. Жишээ нь тийн ялгалын нөхцөлийг буруу хэрэглэх, гишүүдийн холбоо таарахгүй байх зэрэг.

Бодлоо зөв, тодорхой, зохистой хэлбэрээр илэрхийлэх бичгийн чадвар, түүний дүрэм. Үг, өгүүлбэр, догол мөрийг нэгдсэн бүтэц болгон зохион байгуулахыг шаардана.

Нэг жижиг сэдвийг бүрэн илэрхийлсэн, шинэ мөрнөөс эхэлдэг бичвэрийн хэсэг. Догол мөр бүр гол өгүүлбэртэй байх нь найруулгын тодорхой байдлыг хангана.

Эссе, захидал, тайлан зэрэг бичвэрийн эхлэл, үндсэн хэсэг, төгсгөлийн зохион байгуулалт. Сэдэв, зорилго, уншигчид тохирсон дараалал, холбоосыг шаардана.

Хэлний дуудлага, бичиглэл, үг хэрэглээ, өгүүлбэр зохиох талаар нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн норм. Албан бичиг, шалгалтад энэ нормыг баримтлахыг шаарддаг.

Албан бичиг, хууль, байгууллагын харилцаанд хэрэглэх, тодорхой, хүндэтгэлтэй, чимэглэлгүй хэлбэр. Энгийн ярианы үг, товчлол, дүрслэл хэтрүүлэхээс зайлсхийх ёстой.

Байгууллага, иргэдийн хооронд албан ёсоор хүргэх бичмэл мэдэгдэл, хүсэлт, тушаал зэрэг. Хэлбэр, хэллэг, хаяглалтын тогтсон дүрэмтэй байдаг.

Уран сайхны дүрслэл, хэлний гоо зүйгээр амьдралыг илэрхийлсэн бичмэл бүтээлүүд. Шалгалтад зохиолч, бүтээл, төрөл, дүр, гол санааг таних чадварыг шалгана.

Бодол, мэдрэмжийг уран төсөөллөөр дамжуулан тодорхой дүр, дүрсээр илэрхийлэх арга. Зүйрлэл, дүрслэл, хэтрүүлэг зэрэг хэрэглүүр багтана.

Нэг зүйлийг нөгөөтэй нь ижил төстэй шинжээр нь харьцуулж илэрхийлэх уран хэллэг. Жишээ нь сар шиг царайтай гэх мэт хэлбэрээр дүрслэлийг тодруулна.

Бичгээр бус, амаар дамжин хадгалагдсан ардын бүтээлүүд: үлгэр, домог, тууль, зүйр цэцэн үг, дуу. Уран зохиолын мэдлэгийн хэсэгт төрөл, онцлогийг асууна.

Хэмнэл, холбоос, дүрслэлд тулгуурлан мэдрэмж, бодлыг илэрхийлсэн уран зохиолын төрөл. Шалгалтад бадаг, холбоос, шүлгийн гол санааг танихыг шаарддаг.

Бичвэрт хэрэглэгдсэн үгсийн олон янз байдал, давталтгүй байдал. Найруулгын үнэлгээнд давхардсан үг, ядуу хэллэгээс зайлсхийсэн эсэхийг харна.

Өгүүлбэр, догол мөрийг утга, логикоор холбох үүрэгтэй үг, жишээ нь гэвч, тиймээс, үүнээс гадна. Зөв хэрэглэх нь найруулгын уялдааг хангана.

Уншигчид ямар нэгэн бодол, мэдээлэл, мэдрэмж төрүүлэх, эсвэл үйлдэл хийлгэх зорилго. Унших ойлголтын асуултад мэдээлэх, ятгах, тайлбарлах зэргээс сонгоно.

Үг, авиаг ярихдаа гаргах хэлбэр. Хэлний хэм хэмжээний даалгаварт зөв дуудлага, авианы зөв хэрэглээ, бичиглэлтэй нийцэх байдлыг шалгана.