Үг зүй ба хэлзүй: үгийн бүтэц ба утга
Үг зүй ба хэлзүйн хэсэг нь үгийн бүтэц, утгын харьцаа, хэлц ба зүйр цэцэн үгийн хэрэглээ, үг зүйн ангиллыг шалгана. Энэ хэсэг зөвхөн үгийн утгыг мэдэхийг бус, түүнийг өгүүлбэрт зөв хэрэглэхийг асуудаг.
Үгийн бүтэц
- Үндэс + дагавар + нөхцөл: «мал» → «малчин» (дагавар), «мал» → «малын» (нөхцөл).
- Дагавар шинэ утга, шинэ үг үүсгэдэг; нөхцөл үгийн өгүүлбэр дэх харилцааг илэрхийлдэг. Энэ ялгаа олон асуултын түлхүүр.
Утгын харьцаа
- Ижил утга: «сайхан - үзэсгэлэнтэй»; ялгаа нь хэрэглээний хүрээ, хэв маягт байна.
- Эсрэг утга: «өндөр - нам».
- Олон утга: «хөл» - хүний хөл, уулын хөл, ширээний хөл.
- Хэлц үг: «нүд аних» нь шууд утгаараа нойрсох бус, ямар нэг зүйлийг анзаарахгүй өнгөрөөх гэсэн санааг илэрхийлж болно.
Жишээ
«Уулчин уулын оргилд гарлаа» гэсэн өгүүлбэрийг авч үзье. «Уулчин» = уул + -чин дагавар, мэргэжил/хүнийг заасан шинэ үг. «Уулын» = уул + -ын нөхцөл, харьяалах тийн ялгалын хэлбэр. Нэг үндэс хоёр өөр үүрэг гүйцэтгэж байгаа нь дагавар ба нөхцөлийн ялгааг тодорхой харуулна.
Оноо алдаадаг газрууд
- Дагавар ба нөхцөлийг ялгахгүй байх.
- Хэлц үгийг үгчлэн ойлгож, шууд утгаар нь тайлбарлах.
- Синонимыг ямар ч өгүүлбэрт сольж болно гэж үзэх - хэв маяг, хэрэглээний хязгаар бий.