Хэл зүй, өгүүлбэр зүй: нөхцөл ба бүтэц
Хэл зүй, өгүүлбэр зүйн хэсэг нь үгийн хэлзүйн хэлбэр, тийн ялгал, үйл үгийн цаг, хэлбэр, хэв, өгүүлбэрийн гишүүдийн харилцааг шалгана. Монгол хэл залгамал бүтэцтэй, эгшиг зохицолтой тул нөхцөлийг зөв сонгох нь гол шаардлага.
Тийм ялгалын нөхцөл
- Нэрлэх: хэн? юу?
- Харьяалах: -ын/-ийн/-ны/-ний (хэний? юуны?)
- Өгөх: -д/-т (хэнд? юунд?)
- Заах: -ыг/-ийг (хэнийг? юуг?)
- Гарах: -аас/-ээс/-оос/-өөс
- Үйлдэх: -аар/-ээр/-оор/-өөр
- Орох: -д/-т (хаана?)
- Дугарах: -тай/-тэй/-той (хэнтэй? юутай?)
Үйл үгийн цаг, хэлбэр, хэв
- Цаг: өнгөрсөн (-в, -лаа/-лээ), одоо (-ж байна), ирээдүй (-на/-нэ/-но/-нө).
- Хэлбэр: захирах, хүсэх, мэдэгдэх, болзошгүй, учирлах.
- Хэв: үйлдэх, үйлдүүлэх (-уул/-үүл, -лга/-лгэ), харилцан (-лд), дэдэгдэх (-гд).
Жишээ
«Багш сурагчдад шинэ ном өгөв» гэсэн өгүүлбэрийг задлая. Эзэн - багш, тусагдахуун - ном, өгүүлэгдэхүүн - өгөв. «Сурагчдад» нь -д нөхцөлтэй, «хэнд?» асуултад хариулж байгаа тул өгөх тийн ялгалын хэлбэр. Хэрэв «сурагчдыг» гэж бичвэл заах тийн ялгал болж, утга өөрчлөгдөнө.
Оноо алдаадаг газрууд
- Эгшиг зохицлыг үл тоомсорлож нөхцөл залгах («гэр-оор» гэх мэт алдаа).
- Үйл үгийн цаг, хэлбэрийг өгүүлбэрийн утгатай нийцүүлэхгүй байх.
- Өгүүлэгдэхүүнгүй, эсвэл хэт олон өгүүлэгдэхүүнтэй бүтэц бий болгох.