Aarde: endogene en exogene krachten, klimaat en landschap
Wat toetst dit domein? Domein Aarde gaat over de krachten die het landschap maken en veranderen. Je moet platentektoniek, verwering, erosie en sedimentatie en klimaten niet alleen kennen, maar ook toepassen op een bron: een kaartje, een doorsnede of een foto van een landschap dat je niet uit je boek kent.
Endogene krachten: van binnenuit
De aardkorst bestaat uit schollen die op het zachte magma bewegen. Bij een convergente grens botsen twee platen: de zwaardere oceanische plaat duikt onder de lichtere continentale (subductie). Gevolg: gebergten zoals de Andes, vulkanen en de zwaarste aardbevingen. Bij een divergente grens gaan platen uit elkaar; magma stijgt op en vormt een onderzeese rug met lichte bevingen. Bij een transforme grens schuiven platen langs elkaar: aardbevingen, geen vulkanen.
Exogene krachten: van buitenaf
Verwering breekt gesteente af (vorst, water, temperatuurverschillen). Erosie voert het losse materiaal weg met water, wind of ijs. Sedimentatie legt het ergens neer: zo ontstaan delta's, duinen en brede riviervlakten.
Klimaat
Het klimaat is het gemiddelde weer over ongeveer dertig jaar. Neerslag ontstaat als vochtige lucht stijgt en afkoelt: stijgingsregen bij de evenaar, stuwingsregen tegen een gebergte en regenschaduw aan de lijzijde.
Uitgewerkt voorbeeld
Langs de westkust van Zuid-Amerika liggen de Andes met veel vulkanen en treden zware aardbevingen op. Verklaar dit. Stap 1: welke platen? De oceanische Nazcaplaat en de continentale Zuid-Amerikaanse plaat. Stap 2: de beweging is convergent; de zware Nazcaplaat duikt onder de lichte continentale plaat (subductie). Stap 3: door wrijving en breuken ontstaan aardbevingen; opstijgend magma vormt vulkanen; de korst wordt geplooid tot een gebergte. Conclusie: de oorzaak is plaatbeweging, niet het warme klimaat van Zuid-Amerika.
Waar je punten verliest
- Verwering en erosie omdraaien: verwering maakt stuk, erosie voert weg.
- "Vulkanen ontstaan door aardbevingen" - beide komen uit dezelfde plaatbeweging, maar de één veroorzaakt de ander niet.
- Bij kaartvragen de schaal vergeten: bij 1 : 100.000 is 1 cm op de kaart 1 km in het echt.