De Energiemagneet van 89 euro
Een fabrikant adverteert met de 'Energiemagneet': een kastje van 89 euro dat je op de stroomkabel bij de meterkast klikt en dat 20% op de energierekening zou besparen. Op de website staat 'wetenschappelijk bewezen effectief'. Het bewijs is een test bij tien huishoudens in dezelfde straat: hun verbruik daalde in juli met gemiddeld 19% ten opzichte van juni. Er staat niet bij hoe er is gemeten, er is geen herhaling door anderen en er is geen publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift. Een leerling uit 5 vwo besluit het zelf te testen. Hij koopt zo'n kastje, leest elke week de stand van de slimme meter af en vraagt drie buren om hetzelfde te doen zonder kastje. Na vier weken vindt hij bij zichzelf een daling van 12% en bij de buren 8 tot 15%. Zijn vader zegt: 'Zie je wel, het werkt.'
1. Leg uit waarom de claim van de fabrikant wetenschappelijk zwak is, ook al lijkt hij moeilijk te weerleggen. Betrek falsifieerbaarheid en herhaalbaarheid in je antwoord.
Read the worked answer
Falsifieerbaarheid. Een wetenschappelijke claim moet zo geformuleerd zijn dat je hem kunt weerleggen met een waarneming. 'Dit kastje bespaart 20%' is in principe falsifieerbaar: je voorspelt een meetbaar verschil. Maar de fabrikant maakt het zichzelf makkelijk door geen meetmethode te noemen, geen omstandigheden te specificeren en geen uitspraak te doen over welke situaties wél en niet tellen. Daardoor is elke tegenvaller weg te verklaren ('verkeerde kabel', 'verkeerde meterstand', 'uw huis is anders'). Een claim die je nooit kunt laten mislukken, zegt wetenschappelijk niets.
Herhaalbaarheid. De test is één keer gedaan, bij tien huishoudens in dezelfde straat, zonder beschreven methode en zonder onafhankelijke herhaling. Wetenschap werkt met resultaten die anderen opnieuw kunnen verkrijgen; dat is hier onmogelijk, want je weet niet wat er precies is gedaan.
Peer review ontbreekt. Niemand met verstand van zaken heeft de opzet beoordeeld. Dat maakt het niet automatisch onwaar, maar het betekent wel dat er geen enkele controle op is uitgevoerd. De bewijslast ligt bij de fabrikant, niet bij de twijfelaar.
2. De daling van 19% in de zomer lijkt de claim te ondersteunen. Noem drie alternatieve verklaringen voor zo'n daling en leg uit hoe je die zou uitsluiten.
Read the worked answer
1. Seizoenseffect. Juli is warmer en lichter dan juni: de verwarming staat uit, lampen branden korter, mensen zijn op vakantie. Het verbruik daalt dan sowieso. Uitsluiten: vergelijk met een controlegroep zonder kastje in dezelfde periode, of vergelijk dezelfde maanden in twee opeenvolgende jaren (voor- en nameting).
2. Regressie naar het gemiddelde en selectie. Mensen die zo'n kastje kopen, zijn vaak mensen die toch al wilden besparen en in de maand voor de aankoop extra veel verbruikten (bijvoorbeeld door een koude periode). Het verbruik zakt daarna vanzelf terug naar normaal. Uitsluiten: aselecte toewijzing (randomisatie) van huishoudens aan 'kastje' of 'nepkastje', zodat de groepen gemiddeld gelijk zijn.
3. Meetfout en verwachtingseffect. Zelf aflezen, zelf noteren, en graag willen dat het werkt: dat kleurt de uitkomst. Ook kan het kastje zelf stroom gebruiken of de meterstand anders beïnvloeden. Uitsluiten: geautomatiseerd meten met een onafhankelijke kWh-meter, dubbelblind opzetten (de bewoner weet niet of het kastje werkt) en een A-B-A-opzet: eerst meten zonder, dan met, dan weer zonder.
Wat de leerling zelf vond, bewijst niets: bij zijn buren daalde het verbruik ook 8–15% zonder kastje. Dat is het sterkste signaal dat het seizoen of gedrag de daling veroorzaakt, niet het apparaat.
3. Een klasgenoot zegt: 'Natuurkundig kan zo'n kastje niet werken, dus het is oplichting.' Is dat een geldige wetenschappelijke redenering? Beargumenteer je antwoord en geef aan wat je wél zou moeten concluderen.
Read the worked answer
Deels geldig, deels een overstap naar een ander domein.
Geldig: met de wet van behoud van energie kan een kastje aan een kabel geen energie opleveren die er niet in zit. Een spoeltje om een stroomkabel kan via inductie hooguit een klein beetje energie opvangen en dat omzetten in warmte; dat kost energie in plaats van dat het iets bespaart. Een besparing van 20% op de hele rekening is met zo'n passief kastje natuurkundig niet aannemelijk. Dat is een sterke, toetsbare verwachting.
Niet geldig als eindconclusie: 'natuurkundig kan het niet' is een theoretisch argument, en theorie moet altijd standhouden tegen metingen. In de natuurwetenschappen is de meting de scheidsrechter: als een goed uitgevoerd experiment consistent een groot effect laat zien, moet de theorie worden herzien. Bovendien volgt uit 'het werkt niet' niet automatisch 'het is oplichting' – dat is een juridisch oordeel over bedoeling en misleiding, niet een meetresultaat.
De juiste conclusie: de werking is op grond van de energiebalans uiterst onwaarschijnlijk, de geleverde 'bewijzen' zijn waardeloos, en de fabrikant moet zijn claim met een herhaalbaar, gecontroleerd experiment onderbouwen. Tot dan is de claim onbewezen – en is het verstandig je 89 euro te houden. Formeel kan de Autoriteit Consument & Markt beoordelen of er sprake is van misleidende reclame.