HAVO ANW key terms

Een toetsbare verklaring of voorspelling die nog niet bewezen is. Onderzoekers leiden er waarnemingen uit af en proberen haar te bevestigen of te weerleggen met metingen en experimenten.

Een samenhangend stelsel van verklaringen dat door veel onafhankelijk onderzoek wordt ondersteund. Een wetenschappelijke theorie is geen vermoeden, maar het best onderbouwde model dat momenteel beschikbaar is.

Een vereenvoudigde weergave van een deel van de werkelijkheid, bedoeld om verschijnselen te begrijpen of voorspellingen te doen. Elk model laat bewust details weg en geldt alleen binnen zijn aannames.

Een gecontroleerde proef waarin de onderzoeker één factor varieert en de rest gelijk houdt, om een oorzakelijk verband te onderzoeken. De uitkomst moet herhaalbaar zijn om betrouwbaar te zijn.

De groep in een onderzoek die de behandeling of ingreep niet krijgt, maar verder gelijk wordt behandeld. Door vergelijking met deze groep zie je of een gevonden effect echt door de ingreep komt.

Een eigenschap of grootheid die in een onderzoek kan veranderen of gemeten wordt. Onderzoekers onderscheiden een onafhankelijke variabele die zij instellen en een afhankelijke variabele die zij meten.

Een statistisch verband waarbij twee grootheden samen toe- of afnemen. Correlatie zegt niets over oorzaak: een derde factor kan beide beïnvloeden, dus voorzichtigheid is geboden bij conclusies.

Een oorzakelijk verband waarbij de ene gebeurtenis de andere veroorzaakt. Om dit vast te stellen is meer nodig dan een samenhang, bijvoorbeeld een gecontroleerd experiment of een duidelijk werkingsmechanisme.

De eis dat een bewering in principe weerlegbaar is door waarnemingen. Een uitspraak die met geen enkele meting onjuist kan blijken, valt buiten de empirische wetenschap.

De beoordeling van een onderzoeksartikel door onafhankelijke vakgenoten voordat het wordt gepubliceerd. Dit filtert zwakke of foutieve studies, maar garandeert geen absolute juistheid.

De breed gedragen overeenstemming onder vakgenoten over een bepaald verschijnsel, ontstaan na veel herhaald en onafhankelijk onderzoek. Consensus is nooit definitief en kan door nieuwe gegevens verschuiven.

Het geheel van gangbare aannames, methoden en modellen binnen een vakgebied in een bepaalde periode. Soms dwingen nieuwe resultaten zo'n kader te herzien, wat een wetenschappelijke revolutie wordt genoemd.

Een deel van een grotere populatie dat daadwerkelijk wordt onderzocht. Alleen bij een aselecte en voldoende grote steekproef kun je resultaten met enige betrouwbaarheid naar de hele populatie vertalen.

De mate waarin een meting bij herhaling hetzelfde resultaat oplevert. Een betrouwbare meting is nog niet automatisch geldig: een weegschaal kan steeds dezelfde fout aanwijzen.

De mate waarin een meting of proefopzet werkelijk meet wat je wilt weten. Een vragenlijst over leesplezier die eigenlijk leesvaardigheid toetst, is ongeldig voor dat doel.

Het verschil tussen een gemeten waarde en de werkelijke waarde. Fouten ontstaan door onnauwkeurige apparatuur, afleesfouten of toevallige schommelingen en worden kleiner door herhaald meten en middelen.

De statistische beoordeling of een gevonden verschil waarschijnlijk niet door toeval komt. Onderzoekers spreken van significant als de kans op zo'n toevalseffect vooraf vastgesteld klein genoeg is.

Een afgesproken maat waarin een grootheid wordt uitgedrukt, zoals meter, seconde of kilogram. Zonder eenheid is een meetgetal betekenisloos en niet te vergelijken met andere resultaten.

Een natuurkundige eigenschap die je kunt meten of berekenen, zoals lengte, massa, tijd of temperatuur. Elke grootheid heeft een symbool en hoort bij een bepaalde eenheid.

Het internationaal afgesproken stelsel van basiseenheden, waaronder meter, kilogram, seconde, ampère, kelvin en mol. Afgeleide eenheden zoals newton en joule zijn hieruit opgebouwd.

De verhouding tussen een weergave en de werkelijkheid, of het bereik van waarden waarop een grootheid wordt bekeken. Bij kleine of grote getallen gebruiken wetenschappers vaak machten van tien.

Een wiskundige uitdrukking die het verband tussen grootheden beschrijft, bijvoorbeeld snelheid is afstand gedeeld door tijd. Met een formule kun je een onbekende waarde berekenen uit bekende gegevens.

Het kleinste deeltje van een element dat nog de eigenschappen van dat element heeft. Een atoom bestaat uit een kern met protonen en neutronen, omringd door elektronen.

Een groep van twee of meer atomen die chemisch aan elkaar gebonden zijn. Waterstofgas bestaat uit moleculen van twee waterstofatomen, water uit twee waterstofatomen en één zuurstofatoom.

Een stof die uit slechts één soort atomen bestaat en niet chemisch te splitsen is in eenvoudigere stoffen. Zuurstof, ijzer en goud zijn voorbeelden van elementen.

De rangschikking van alle elementen op volgorde van atoomnummer, met vergelijkbare eigenschappen in dezelfde kolommen. Het systeem voorspelt eigenschappen en reactiegedrag van elementen.

Een proces waarbij stoffen worden omgezet in andere stoffen met dezelfde atomen in een nieuwe rangschikking. Massa blijft behouden, maar de eigenschappen van de producten verschillen van de beginstoffen.

Het overgaan van energie van de ene vorm in de andere, bijvoorbeeld van chemische naar warmte en beweging bij verbranding. Energie raakt daarbij niet verloren, maar wordt verspreid.

De regel dat energie niet verdwijnt of uit het niets ontstaat, maar alleen van vorm verandert. Bij elke omzetting komt een deel terecht als warmte die minder bruikbaar is.

Het deel van de toegevoerde energie dat bij een apparaat nuttig wordt gebruikt, uitgedrukt in procenten. Het overige deel gaat verloren, meestal als warmte door wrijving of weerstand.

Een maat voor de wanorde of verspreiding van energie in een systeem. In een geïsoleerd systeem neemt de entropie toe, waardoor energie steeds minder geconcentreerd en minder bruikbaar wordt.

De molecule die de erfelijke informatie van levende organismen bevat, opgebouwd uit een lange reeks bouwstenen. De volgorde van die bouwstenen bepaalt welke eiwitten een cel kan maken.

Een stukje DNA dat de code bevat voor een bepaald eiwit of een bepaalde eigenschap. Varianten van een gen zorgen voor verschillen tussen individuen binnen een populatie.

Het doorgeven van eigenschappen van ouders aan nakomelingen via genen. Bij geslachtelijke voortplanting krijgt een kind van elke ouder de helft van de erfelijke informatie.

Een verandering in de volgorde van bouwstenen in het DNA. Mutaties ontstaan spontaan of door invloeden van buitenaf en zijn de bron van nieuwe erfelijke varianten.

Het veranderen van erfelijke eigenschappen van populaties over vele generaties. Dit gebeurt doordat individuen met gunstige varianten meer nakomelingen krijgen dan anderen.

Het mechanisme waarbij individuen met eigenschappen die beter passen bij hun omgeving meer overlevingskans en nakomelingen hebben. Daardoor komen die eigenschappen vaker voor in volgende generaties.

Een behandeling zonder werkzame stof die in onderzoek wordt gebruikt om verwachtingseffecten te meten. Als een middel beter werkt dan het placebo, is het effect aantoonbaar echt.

Het nabootsen van een proces met een rekenmodel of computerprogramma. Simulaties maken voorspellingen mogelijk bij verschijnselen die te groot, te klein of te gevaarlijk zijn om direct te testen.