HAVO ANW common mistakes
HAVO ANW · Understand the traps and how to avoid them.
Bij een vraag over de werking van een techniek (bijvoorbeeld PCR of een MRI) alleen de conclusie opschrijven ('het DNA wordt vermeerderd') zonder de stappen in de juiste volgorde te benoemen.
Kandidaten kennen de uitkomst wel uit het boek maar hebben de tussenliggende stappen nooit hardop geoefend, en HAVO-vragen vragen juist naar het proces en de volgorde, niet alleen naar het resultaat.
What to do instead
Oefen elke techniek door hem in 3-5 genummerde stappen op te schrijven zonder boek, met per stap het doel. Vergelijk daarna met het lesmateriaal en markeer welke stap je vergat. Maak van elke techniek een eigen stappenschema van maximaal tien regels.
Een natuurwetenschappelijke onderzoeksvraag beantwoorden met een mening of met 'het is beter voor het milieu', zonder een meetbare grootheid, een verwachting en een conclusie die terugkoppelt naar de hypothese.
Leerlingen verwarren een maatschappelijke stelling (wel of niet doen) met een empirische vraag (wat neemt toe of af, en hoeveel), omdat ANW vaak over dilemma's gaat en de scheidslijn tussen waardeoordeel en onderzoeksvraag niet expliciet wordt geoefend.
What to do instead
Herschrijf elke stelling naar een vraag met een meetbare variabele: 'neemt de hoeveelheid X toe als Y verandert'. Noteer bij elk onderzoek de vier vaste onderdelen: vraag, verwachting met reden, methode met grootheid en eenheid, conclusie die de verwachting bevestigt of verwerpt.
Bij een tabel- of grafiekvraag een getal overnemen zonder eenheid, zonder afleesnauwkeurigheid en zonder te vermelden welke as of kolom is gebruikt.
Kandidaten lezen snel naar het getal dat lijkt te passen en slaan de aslabels en de bijbehorende eenheid over, terwijl cijfers op een HAVO-toets vaak pas punten opleveren als de eenheid en de afleesstap kloppen.
What to do instead
Werk bij elke grafiek in vaste volgorde: titel, beide assen met eenheid, schaal per hokje, dan het afgelezen punt. Schrijf altijd 'ongeveer' plus de afleesstap op, bijvoorbeeld 3,2 ± 0,1 seconde. Oefen met bestaande grafieken door alleen de assen en schaal te benoemen voordat je iets berekent.
Een berekening uitvoeren zonder eerst de gegevens in dezelfde eenheid te zetten, waardoor uitkomsten een factor duizend of miljoen naast het juiste antwoord liggen.
Bij onderwerpen als straling, energie en concentratie wisselen opgaven tussen gram en kilogram, milliliter en liter, becquerel en millisievert, en kandidaten rekenen direct met de getallen zoals ze er staan.
What to do instead
Maak een vaste eerste stap: zet alle gegevens om naar SI-eenheden en schrijf die omzetting op, ook als die niet gevraagd wordt. Controleer daarna of de uitkomst qua orde van grootte logisch is (een mens is geen duizend kilo).
Bij vragen over risico en veiligheid (straling, gifstoffen, geneesmiddelen) alleen 'het is gevaarlijk' schrijven, zonder onderscheid tussen dosis, blootstellingsduur en soort effect.
Het begrip dosis-responsrelatie wordt vaak als losse term geleerd en niet toegepast, waardoor kandidaten elk risico als absoluut zien en niet redeneren met hoeveelheid en duur.
What to do instead
Redeneer altijd in drie stappen: welke grootheid bepaalt het risico, hoe groot is die hier, en welk effect hoort daarbij. Oefen met twee scenario's naast elkaar (korte hoge blootstelling versus lange lage) en benoem per scenario het verschil in effect.
Modellen en theorieën presenteren als definitieve waarheid, bijvoorbeeld 'de evolutietheorie bewijst dat' of 'het model laat zien hoe het echt is', in plaats van te benoemen dat het een model met aannames en beperkingen is.
De aard van natuurwetenschappelijke kennis is een apart leerdoel dat makkelijk wegvalt naast de inhoud; kandidaten leren de inhoud en vergeten dat ANW ook vraagt naar de status van die kennis.
What to do instead
Schrijf bij elk model dat je tegenkomt drie regels: welke werkelijkheid het model nabootst, welke aannames het doet, en waar het model faalt. Oefen met vragen die beginnen met 'leg uit waarom dit model niet geschikt is voor...'.
Bij een vraag over de betrouwbaarheid van onderzoek geen onderscheid maken tussen nauwkeurigheid, precisie en validiteit, en alles met 'nauwkeurig' beantwoorden.
De drie begrippen lijken in het Nederlands op elkaar en worden in de les vaak in één adem genoemd, waardoor kandidaten ze door elkaar gebruiken terwijl de vraag naar één specifiek begrip vraagt.
What to do instead
Leer per begrip een eigen testvraag: herhaalt de meting hetzelfde resultaat (precisie), zit het dicht bij de echte waarde (nauwkeurigheid), meet je eigenlijk wel wat je wilt meten (validiteit). Pas bij elke onderzoeksbeschrijving alle drie toe en benoem welke verbeterd moet worden.
Bij ethische of maatschappelijke dilemma's alleen een standpunt geven zonder de feiten en de belangen van verschillende partijen te scheiden.
Leerlingen mengen hun eigen oordeel direct met de feiten en slaan de tussenstap over, terwijl ANW-vragen punten geven voor het onderscheiden van feitelijke gegevens, belangen en waarden.
What to do instead
Gebruik een vaste indeling bij elk dilemma: wat zijn de feiten, wie zijn de betrokken partijen, wat wil elke partij en waarom, welke waarden botsen, en pas daarna je eigen beargumenteerde standpunt. Oefen met een actueel onderwerp en wissel bewust van standpunt om te zien welke argumenten standhouden.
Een energievraagstuk oplossen zonder de wet van behoud van energie of de kringloop van stoffen expliciet te gebruiken, en dus een rendement of verliespost vergeten.
Kandidaten rekenen met de formule die in het hoofdstuk stond maar vergeten het principe erachter, waardoor ze verliezen (warmte, afval) niet meenemen en een rendement boven de 100 procent of een sluitende massa-balans missen.
What to do instead
Begin elk vraagstuk met het opschrijven van de balans: wat gaat erin, wat komt eruit, wat is verlies. Controleer achteraf of in- en uitgaande stromen kloppen. Oefen met een energieketen van bron tot eindgebruik en benoem bij elke stap het verlies.
Bij vragen over schaal en orde van grootte (van cel tot heelal, van molecuul tot orgaan) getallen noemen zonder ze in een verhouding of logaritmische schaal te plaatsen, waardoor een factor duizend als 'ongeveer even groot' wordt behandeld.
Het ruimtelijk en numeriek voorstellingsvermogen over vele ordes van grootte is niet vanzelf aanwezig en wordt zelden geoefend, terwijl ANW juist vraagt om verhoudingen tussen microscopisch en kosmisch niveau.
What to do instead
Maak een eigen lijn van machten van tien met herkenningspunten (atoom, eiwit, cel, mens, aarde, zon) en plaats elk nieuw getal daarop. Reken bij twijfel de verhouding uit en schrijf op hoeveel keer groter of kleiner het een ten opzichte van het ander is.