HAVO ANW flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Hypothese

Een toetsbare en falsifieerbare bewering over een verwacht verband tussen variabelen, die met metingen of een experiment kan worden bevestigd of verworpen.

Onafhankelijke variabele

De factor die de onderzoeker bewust kiest of varieert in een experiment, om het effect daarvan op de gemeten uitkomst te kunnen vaststellen.

Afhankelijke variabele

De grootheid die tijdens een experiment wordt gemeten en waarvan wordt verwacht dat zij verandert als gevolg van de gekozen waarden van de onafhankelijke variabele.

Controlegroep

Groep proefpersonen of proefobjecten die alle omstandigheden deelt met de experimentele groep, behalve de onderzochte behandeling; zo wordt het effect van die behandeling zichtbaar.

Placebo-effect

Meetbare verbetering bij een patiënt die een onwerkzame behandeling krijgt, veroorzaakt door verwachting en psychologische factoren, niet door de werkzame stof.

Dubbelblind onderzoek

Opzet waarbij zowel de deelnemers als de onderzoekers die de resultaten beoordelen niet weten wie de behandeling en wie het placebo krijgt, om vertekening te voorkomen.

Systematische fout

Meetfout die alle metingen in dezelfde richting verschuift, bijvoorbeeld door een verkeerd geijkt instrument; meer herhalingen verkleinen deze fout niet.

Toevallige fout

Onvoorspelbare spreiding van meetwaarden rond de werkelijke waarde; het gemiddelde wordt nauwkeuriger naarmate het aantal herhaalde metingen toeneemt.

Significant verschil

Een gemeten verschil dat zo groot is dat de kans dat het door toeval ontstaat klein is, doorgaans gesteld op minder dan vijf procent (p < 0,05).

Correlatie en causaliteit

Een statistisch verband tussen twee grootheden betekent niet dat de een de ander veroorzaakt; een gemeenschappelijke derde factor kan het verband verklaren.

Wetenschappelijke notatie

Schrijfwijze van getallen als a × 10^n, waarbij a tussen 1 en 10 ligt en n een geheel getal is; handig voor zeer grote en zeer kleine waarden.

Newton als eenheid

De afgeleide eenheid van kracht; één newton is de kracht die een massa van één kilogram een versnelling van één meter per secondekwadraat geeft.

Model in de natuurwetenschappen

Vereenvoudigde weergave van een systeem of proces, bedoeld om verschijnselen te verklaren en voorspellingen te doen binnen een afgebakend toepassingsgebied.

Zwaartekrachtformule

F = G·m₁·m₂/r²: de aantrekkingskracht tussen twee massa's is evenredig met beide massa's en omgekeerd evenredig met het kwadraat van hun afstand.

Valversnelling

De versnelling waarmee een voorwerp in vrije val nabij het aardoppervlak naar beneden beweegt, ongeveer 9,8 meter per secondekwadraat, onafhankelijk van de massa.

Seizoenen op aarde

Periodieke verschillen in zonne-instraling en daglengte, veroorzaakt door de helling van de aardas, niet door de wisselende afstand tussen aarde en zon.

Springtij en doodtij

Springtij treedt op bij volle en nieuwe maan, als zon en maan elkaars getijdenkracht versterken; doodtij bij halve maan, als de krachten elkaar gedeeltelijk opheffen.

Platentektoniek

Theorie dat de lithosfeer uit bewegende platen bestaat, gedreven door convectie in de mantel; botsingen en het uiteendrijven van platen verklaren gebergten, zeebevingen en vulkanisme.

Albedo

Het deel van de inkomende zonnestraling dat een oppervlak of planeet direct terugkaatst; sneeuw en ijs hebben een hoge albedo, oceanen en bossen een lage.

Broeikasgas

Gas in de atmosfeer, zoals koolstofdioxide, methaan en waterdamp, dat infrarode straling van de aarde absorbeert en daardoor de onderste atmosfeer opwarmt.

Fotosynthese

Proces in planten en algen waarbij met lichtenergie uit koolstofdioxide en water glucose en zuurstof worden gevormd, met chlorofyl als lichtabsorberend pigment.

Celverbranding

Reactie in cellen waarbij glucose met zuurstof wordt afgebroken tot koolstofdioxide en water, waarbij energie vrijkomt die in ATP wordt vastgelegd.

DNA-basenparing

In de dubbele helix van DNA vormen adenine en thymine steeds een paar, en cytosine en guanine; deze vaste koppeling maakt nauwkeurige kopiëring mogelijk.

Transcriptie en translatie

Transcriptie kopieert een gen van DNA naar mRNA in de celkern; translatie vertaalt het mRNA aan een ribosoom in de volgorde van aminozuren van een eiwit.

Mutatie

Verandering in de volgorde van basen in het DNA, ontstaan door kopieerfouten of invloeden van buitenaf; mutaties zijn de bron van nieuwe erfelijke eigenschappen.

Natuurlijke selectie

Proces waarbij individuen met erfelijke eigenschappen die in hun omgeving gunstig zijn, gemiddeld meer nakomelingen krijgen, zodat die eigenschappen in de populatie toenemen.

Ecosysteem

Samenhangend geheel van levende organismen en hun niet-levende omgeving, zoals bodem, water en klimaat, waartussen energie en stoffen circuleren.

Energiestroom in voedselketen

Bij elke stap van een voedselketen gaat een groot deel van de energie verloren als warmte; gemiddeld bereikt ongeveer tien procent de volgende trofische niveau.

Koolstofkringloop

Kringloop waarin koolstof via fotosynthese in organismen wordt vastgelegd en via verbranding, ademhaling en afbraak weer als koolstofdioxide in de atmosfeer komt.

Stralingsbalans van de aarde

Evenwicht tussen inkomende zonnestraling en uitgaande infrarode straling; verandering van dit evenwicht, bijvoorbeeld door meer broeikasgas, verschuift de gemiddelde temperatuur.

Halfwaardetijd

De tijd waarin de helft van de radioactieve kernen in een hoeveelheid vervalt; deze grootheid is kenmerkend voor elke radioactieve isotoop en verandert niet door uitwendige omstandigheden.

Risico en kans

Risico combineert de kans dat een gebeurtenis optreedt met de ernst van de gevolgen; een kleine kans op groot letsel kan een hoger risico geven dan een grote kans op klein letsel.