Vlakke prestaties en wegblijvende menstruatie bij een junior roeister
Een roeister van 17 (1,78 m, 58 kg) traint zes keer per week, ongeveer tien uur, voor de regionale selectie. In zes weken verslechtert haar 2000 meter-tijd op de ergometer van 7.34 naar 7.52 min. Haar rusthartslag steeg van 52 naar 61 slagen per minuut, ze slaapt vijfeneenhalf uur per nacht en zegt 's avonds geen trek te hebben na de training. Ze is 15 geworden en heeft nu vier maanden geen menstruatie gehad. Ze eet volgens eigen zeggen gezond: weinig vlees, veel salade, en vaak slaat ze het ontbijt over omdat ze vroeg moet trainen. De huisarts vindt haar bloedbeeld 'prima' en noemt de klachten passend bij een groeispurt en schoolstress. Zijzelf concludeert dat ze te weinig traint en wil er twee trainingen bij. Haar trainster twijfelt en vraagt jou als BSM'er mee te denken. Over acht weken is er een regionale selectiewedstrijd.
1. Welke signalen in deze casus vragen om nader onderzoek, en welke verklaringen moet je laten uitsluiten voordat je aan haar training sleutelt?
Read the worked answer
De signalen staan niet op zichzelf maar vormen een cluster: prestatieverlies bij gelijke of gestegen belasting, een stijgende rusthartslag, kort slapen, afgenomen eetlust en vier maanden amenorroe op zeventienjarige leeftijd. Amenorroe van meer dan drie maanden is bij een jonge sporter geen normaal verschijnsel en vraagt onderzoek. Differentiaaldiagnostisch moet je in elk geval uitsluiten: ijzergebrek (ferritine kan laag zijn zonder anemie), schildklierafwijkingen, een doorgemaakte virale infectie, coeliakie, een eetstoornis en slaap- of psychosociale problemen. Ook non-functionele overreaching hoort in het rijtje. Het oordeel 'bloedbeeld prima' is hier te mager: vraag naar ferritine, Hb, TSH en CRP en laat dit door de huisarts of een sportarts oppakken. De combinatie van endocriene, hematologische en prestatiegerelateerde signalen maakt een energieprobleem waarschijnlijker dan een groeispurt. Als BSM'er stel je de vraag, maar diagnosticeer je niet zelf: je verwijst en zorgt dat de trainster niet op vermoeden gaat behandelen.
2. Wat adviseer je voor de komende acht weken richting de selectiewedstrijd, en waarom is twee trainingen extra erbij nu riskant?
Read the worked answer
Eerst de belasting omlaag: gedurende twee tot drie weken ongeveer 20 tot 30 procent minder omvang, waarbij je korte, scherpe prikkels houdt zodat ze haar gevoel voor tempo niet verliest. Tegelijk moet de energie-innames omhoog: ontbijt niet overslaan, eten rond de training, voldoende eiwit (ongeveer 1,6 gram per kg, dus rond 93 gram per dag), koolhydraten rond intensieve sessies en voldoende calcium en vitamine D voor de botgezondheid. Slaap is een prestatievariabele: acht tot negen uur. Verwijzen naar een sportdiëtist en laten meekijken door de huisarts of sportarts hoort bij het plan.
Extra training is riskant omdat de signalen wijzen op een tekort aan energie ten opzichte van de belasting. Meer trainen verhoogt dan de kans op botstressletsel (zeker bij langdurige amenorroe en een lage botdichtheid), op infecties en op verdere hormonale ontregeling, terwijl het prestatievermogen niet toeneemt zolang de hersteltijd tekortschiet. Dat is de kern van het RED-S-model: het probleem is niet te weinig trainingsprikkel maar te weinig energie voor de trainingsprikkel. Maak met haar en de trainster een herevaluatie na drie tot vier weken, met rusthartslag, slaap, welbevinden en de menstruatie als indicatoren. Houd haar in de sport, maar met een gekalibreerde belasting.
3. De trainster wil de selectiewedstrijd toch laten doorgaan: 'als ze zich kwalificeert, is dat juist goed voor haar zelfvertrouwen'. Reageer met argumenten en een werkbaar alternatief.
Read the worked answer
Het doel van de selectie is niet verkeerd; het probleem is de voorwaarde. Als deelname de overtuiging versterkt dat meer trainen ondanks de klachten de oplossing is, betaalt ze later de rekening. De vraag is dus niet wel of niet, maar onder welke condities. Maak de deelname voorwaardelijk en bespreek dat met haar, de trainster en de ouders: geen verder gewichtsverlies, energie-innames op orde, slaap hersteld, medische begeleiding gestart en de belasting Gemiddeld niet hoger dan voor de klachten begonnen. Leg een beslismoment neer, bijvoorbeeld vier weken voor de wedstrijd, en evalueer dan met dezelfde indicatoren. Betrek de ouders bij voeding en slaap en leg de afspraken schriftelijk vast, zodat de verantwoordelijkheid niet bij één persoon hangt. Zo blijft het zelfvertrouwen van de wedstrijd behouden zonder dat de gezondheid ondergeschikt wordt aan de selectie.