VWO Bewegen, sport en maatschappij cheat sheet

Motorische vaardigheden worden ingedeeld in gesloten vaardigheden (stabiele, voorspelbare omgeving) en open vaardigheden (wisselende omgeving met tegenstander of bal).

De indeling naar spiergebruik onderscheidt grofmotorische vaardigheden (grote spiergroepen, bijvoorbeeld sprinten) van fijnmotorische vaardigheden (precisie, bijvoorbeeld tafeltennisopslag).

Discrete vaardigheden hebben een duidelijk begin en eind (penalty); seriële vaardigheden bestaan uit opeenvolgende deelelementen (driesprong); continue vaardigheden kennen geen duidelijk eindpunt (hardlopen, zwemmen).

Het leerproces verloopt volgens Fitts en Posner in drie fasen: cognitieve fase (begrijpen en verkennen), associatieve fase (verfijnen en koppelen) en autonome fase (vaardigheid wordt automatisch uitgevoerd).

De wet van Fitts stelt dat de bewegingstijd toeneemt met de bewegingsafstand en afneemt met de doelgrootte; formule: MT = a + b × log2(2D/W).

Bij het aanleren van een nieuwe vaardigheid is de hele-methode geschikt als de beweging weinig complex is of uit sterk samenhangende delen bestaat; de deel-methode past bij complexe, onsamenhangende bewegingen.

Differentieel leren gaat uit van veel variatie in de uitvoering van dezelfde beweging, waardoor de sporter een breed bewegingsrepertoire opbouwt en beter leert aanpassen aan wisselende situaties.

Tactiek in spelletjes kan worden geanalyseerd met de fasen opbouw, omschakeling, scoren en verdedigen; het creëren van een overtalsituatie is een centraal tactisch principe in veel balsporten.

Spelregels en spelafspraken beïnvloeden de aard van het spel: aanpassingen zoals kleiner veld, meer spelers of verplicht drie keer passen verhogen de betrokkenheid en het aantal balcontacten.

De aerobe energievoorziening (oxidatief systeem) levert bij duurinspanning het grootste deel van de energie; de anaerobe alactische en lactische systemen overheersen bij korte, intensieve inspanning.

Het ATP-CP-systeem levert direct energie voor maximaal circa 10 seconden; daarna neemt de anaerobe glycolyse (met lactaatvorming) het over tot ongeveer 2 minuten.

De maximale zuurstofopname (VO2max) is de belangrijkste maat voor het aerobe uithoudingsvermogen en wordt uitgedrukt in ml/kg/min; een hogere waarde betekent een groter aerobe vermogen.

Trainingsprincipes: overload (prikkel boven de gewenning), specificiteit (training lijkt op de wedstrijdsituatie), individualiteit, progressie, reversibiliteit en supercompensatie.

De supercompensatiecyclus bestaat uit belasting, vermoeidheid, herstel en een tijdelijke prestatieverhoging boven het oude niveau; te korte rust leidt tot overtraining, te lange rust tot verlies van effect.

Trainingszones worden bepaald met de hartfrequentie: de aerobe zone ligt globaal op 60-75% van de maximale hartfrequentie, de anaerobe zone op 80-90%.

De geschatte maximale hartfrequentie is 220 minus de leeftijd; dit is een ruwe schatting met individuele spreiding van circa 10 tot 15 slagen per minuut.

De wet van Frank-Starling beschrijft dat een groter eind-diastolisch volume van het hart leidt tot een krachtiger contractie; duurtraining vergroot het slagvolume en verlaagt de rusthartfrequentie.

Krachttraining met hoge belasting en weinig herhalingen (circa 1-6 herhalingen bij 80-100% van het 1RM) richt zich vooral op maximale kracht; 15-25 herhalingen bij lage belasting richt zich op krachtuithoudingsvermogen.

De sportwereld kent drie sectoren: overheid (rijk, provincie, gemeente), markt (commerciële aanbieders) en civil society (verenigingen, bonden, vrijwilligers).

De rijksoverheid schept vooral voorwaarden via wetgeving en financiering; gemeenten zijn verantwoordelijk voor lokale sportaccommodaties, sportstimulering en het sportbeleid in de openbare ruimte.

NOC*NSF is de koepel van de georganiseerde sport in Nederland en vertegenwoordigt de aangesloten bonden richting overheid en internationale sportorganisaties.

Een sportbond organiseert competities en competitiereglementen voor een tak van sport; een vereniging is de lokale, vaak vrijwilligersgedreven organisatie met leden.

Het sportakkoord is een samenwerkingsafspraak tussen overheden, sportbonden, verenigingen en andere partijen om de sportdeelname en de sportinfrastructuur te versterken.

Bij topsportbeleid gaat het om het faciliteren van topsporters (talentontwikkeling, faciliteiten, financiering), terwijl breedtesportbeleid zich richt op deelname, gezondheid en leefbaarheid.

Sportevenementen leveren economische effecten (bestedingen, werkgelegenheid) en immateriële effecten (image, trots, sociale binding); de kosten voor infrastructuur en veiligheid moeten daarbij worden meegewogen.

Bij integriteitsbeleid in de sport spelen thema's als doping, matchfixing, grensoverschrijdend gedrag en governance; tuchtrecht en antidopingregels vallen onder de verantwoordelijkheid van bonden en internationale federaties.

Bij een maatschappelijke kosten-batenanalyse van sportbeleid worden baten zoals gezondheidswinst en sociale cohesie afgewogen tegen kosten van accommodaties, beheer en toezicht.

Socialisatie via sport verloopt via primaire socialisatie (gezin, vrienden) en secundaire socialisatie (school, vereniging, media); sport kan waarden als samenwerken, discipline en fair play overdragen.

Sport kan sociale cohesie bevorderen door ontmoeting tussen groepen, maar kan ook uitsluiting versterken wanneer toegankelijkheid, kosten of cultuur drempels opwerpen.

Sociale stratificatie in de sport uit zich in verschillen in sportdeelname naar opleidingsniveau, inkomen en etniciteit; hoger opgeleiden sporten gemiddeld vaker en vaker bij commerciële aanbieders.

Gender en sport: traditionele beeldvorming beïnvloedt de sportkeuze en de media-aandacht; meisjes kiezen relatief vaker individuele of esthetische sporten, jongens vaker teamsporten.

Media en sport versterken elkaar: sport levert kijkcijfers en sponsoring, media beïnvloeden de populariteit van sporten en de beeldvorming over atleten.

Commercialisering uit zich in sponsoring, televisierechten en merchandising; dit vergroot de financiële armslag van topsport maar kan de waarden van sport (fair play, gelijkheid) onder druk zetten.

Integratie door sport werkt vooral bij langdurige, gestructureerde en begeleide programma's; sport alleen is geen vanzelfsprekend middel tegen maatschappelijke achterstand.

Fair play gaat verder dan het volgen van spelregels: het omvat respect voor tegenstander, scheidsrechter en publiek, en het vermijden van oneerlijk voordeel.

Sport en etniciteit: beeldvorming en stereotypering kunnen doorstroming beïnvloeden; beleid richt zich op gelijke kansen en het tegengaan van discriminatie in en rond de sport.

De beweegrichtlijnen adviseren volwassenen minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, aangevuld met spier- en botversterkende activiteiten ten minste twee keer per week.

Voor kinderen en jongeren geldt een advies van minimaal 60 minuten matig tot intensief bewegen per dag, met daarnaast spier- en botversterkende activiteiten.

Matig intensief bewegen komt overeen met een matige versnelling van hartslag en ademhaling; de zogenoemde praattest: praten gaat nog, zingen niet meer.

De MET-waarde drukt de intensiteit van een activiteit uit ten opzichte van rust; 1 MET komt overeen met circa 3,5 ml zuurstof per kg per minuut in rust.

Regelmatige beweging verlaagt het risico op hart- en vaatziekten, diabetes type 2, overgewicht en depressieve klachten, en versterkt botten en spieren.

Zitten is een apart gezondheidsrisico: langdurig zitten verhoogt het risico op chronische aandoeningen, ook bij mensen die voldoende bewegen; onderbreken van zitperioden is daarom aanbevolen.

Gezondheid wordt breed gedefinieerd als een toestand van lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden (WHO), niet alleen als de afwezigheid van ziekte.

Preventie onderscheidt primaire preventie (voorkomen van ziekte bij gezonde mensen), secundaire preventie (vroege opsporing) en tertiaire preventie (beperken van gevolgen bij ziekte).

De fitheid van een sporter wordt gemeten met onder meer VO2max, lenigheid, kracht, snelheid en coördinatie; een beweegtest moet betrouwbaar, valide en haalbaar zijn voor de doelgroep.