Moe en buiten adem de heuvel op
Fatima (15) is al maanden moe. Ze fietst elke dag acht kilometer naar school en moet onderweg één heuvel op; boven aan de heuvel is ze buiten adem en moet ze even staan. Bij gym gaat het ook slechter dan een jaar geleden. Ze is 1,68 m en weegt 58 kg. De huisarts laat bloed prikken. Uitslag: hemoglobine 6,1 mmol/L, terwijl voor meisjes van haar leeftijd ongeveer 7,5 tot 9,5 hoort. Ook haar ferritine is laag. Fatima eet sinds twee jaar geen vlees en weinig peulvruchten; ze drinkt bij elke maaltijd thee. De huisarts schrijft ijzertabletten voor, één per dag, in te nemen met een glas sinaasappelsap, en adviseert om thee en koffie pas een uur na de maaltijd te drinken. Fatima vraagt of ze niet gewoon meer moet gaan sporten om fitter te worden.
1. Leg via hemoglobine en het bloed uit waardoor Fatima zo snel buiten adem raakt als ze de heuvel op fietst.
Read the worked answer
Hemoglobine zit in de rode bloedcellen en bindt zuurstof in de longen. Het bloed vervoert die zuurstof naar de spieren. Bij een te laag hemoglobinegehalte vervoert elke liter bloed minder zuurstof, ook al stroomt er evenveel bloed rond.
Tijdens het fietsen hebben de beenspieren extra zuurstof en glucose nodig voor de verbranding. Die verbranding levert koolstofdioxide en warmte op, die weer afgevoerd moeten worden.
Omdat er per hartslag minder zuurstof bij de spieren aankomt, moet Fatima meer doen om toch genoeg zuurstof te krijgen: haar hart gaat sneller kloppen en ze gaat sneller en dieper ademen. Dat merkt ze als buiten adem zijn en een bonkend hart. Omdat de zuurstof tekortschiet, schakelen de spieren eerder over op verbranding zonder zuurstof, met verzuring en vermoeidheid als gevolg. Met meer sporten lost ze dat niet op: eerst moet het hemoglobine weer op peil komen.
2. Verklaar het advies om de ijzertablet met sinaasappelsap in te nemen en thee pas een uur na de maaltijd te drinken.
Read the worked answer
IJzer is een bouwstof: het lichaam gebruikt ijzer om hemoglobine te maken. IJzer uit een tablet wordt in de dunne darm opgenomen in het bloed.
Vitamine C, die in sinaasappelsap zit, bevordert die opname. Het houdt het ijzer in een vorm die goed door de darmwand heen kan. Zo komt er meer ijzer in het bloed terecht en kan er sneller weer hemoglobine worden gemaakt.
Thee en koffie bevatten stoffen (tannine) die juist aan ijzer binden. Dat gebonden ijzer kan niet worden opgenomen en verdwijnt met de ontlasting. Drinkt Fatima bij elke maaltijd thee, dan gaat een deel van het ijzer uit haar voeding verloren. Daarom: de tablet innemen met sinaasappelsap en thee of koffie pas een uur later, als de opname al heeft plaatsgevonden.
3. Fatima wil geen vlees meer eten en denkt dat spinazie voldoende ijzer levert. Beoordeel of dat verstandig is en geef haar een beter advies.
Read the worked answer
Alleen spinazie is onvoldoende. Spinazie bevat wel ijzer, maar plantaardig ijzer wordt veel slechter opgenomen dan het ijzer uit vlees. Bovendien zit in spinazie oxaalzuur, dat de opname juist remt. Fatima heeft al een tekort, dus ze moet haar ijzer vooral uit andere bronnen halen.
Beter advies:
- de ijzertabletten volgens voorschrift slikken, met sinaasappelsap en niet met thee;
- plantaardige ijzerbronnen combineren: linzen, bonen, kikkererwten, tofu en volkoren producten, samen met vitamine C (fruit, paprika, tomaat);
- thee en koffie buiten de maaltijden om drinken.
Omdat ze geen vlees eet, moet ze ook letten op vitamine B12; dat zit vooral in dierlijke producten zoals zuivel en eieren. Laat de huisarts of een diëtist meekijken. Meer sporten helpt nu niet: dat vraagt extra zuurstof en maakt de vermoeidheid erger tot het tekort is hersteld.