VMBO BB Biologie key terms

De kleinste levende bouwsteen van een organisme. Een cel heeft een celmembraan en cytoplasma; dierlijke cellen hebben een kern, plantaardige cellen ook een celwand en bladgroenkorrels.

Het deel van een cel dat het erfelijk materiaal (DNA) bevat en de activiteiten van de cel regelt. Rode bloedcellen van mensen hebben geen celkern.

Het dunne vlies om een cel heen dat bepaalt welke stoffen de cel in en uit mogen. Het is selectief doorlaatbaar en houdt het cytoplasma bij elkaar.

Een groep cellen met dezelfde vorm en functie, bijvoorbeeld spierweefsel of zenuwweefsel. Verschillende weefsels samen vormen een orgaan.

Een groep organen die samen een grotere taak uitvoeren, zoals het verteringsstelsel of het bloedvatenstelsel. Alle stelsels samen vormen het organisme.

Een langgerekt pakketje DNA in de celkern. Een menselijke lichaamscel heeft 46 chromosomen, dus 23 paren; geslachtscellen hebben er 23.

Een stukje DNA dat de code bevat voor één erfelijke eigenschap of voor de aanmaak van een eiwit. Van elk gen heb je meestal twee versies, één van elke ouder.

Eén van de varianten van een gen, bijvoorbeeld de variant voor blauwe ogen of die voor bruine ogen. Een dominant allel overheerst een recessief allel.

Een eigenschap of allel dat al zichtbaar wordt als er maar één kopie aanwezig is. Bij een heterozygoot overheerst het dominante allel het recessieve allel.

Een allel dat alleen zichtbaar wordt als er twee dezelfde kopieën aanwezig zijn, dus bij een homozygoot. Bij een heterozygoot blijft de eigenschap verborgen.

Het langzame proces waarbij soorten veranderen doordat individuen met gunstige eigenschappen meer nakomelingen krijgen. Natuurlijke selectie en mutaties spelen hierbij een rol.

Het mechanisme waarbij individuen die beter aangepast zijn aan hun omgeving meer kans hebben om te overleven en zich voort te planten. Daardoor komen hun eigenschappen vaker voor.

Een plotselinge verandering in het DNA, bijvoorbeeld door straling of een fout bij het kopiëren. Meestal is het gevolg ongunstig, soms ontstaat een nieuwe erfelijke eigenschap.

Het vrijen waarbij de penis in de vagina komt. Zaadcellen kunnen dan via de zaadlozing in het vrouwelijk geslachtsorgaan terechtkomen, waardoor bevruchting mogelijk is.

Het samensmelten van een zaadcel met een eicel. Hierbij ontstaat een bevruchte eicel met 46 chromosomen, die zich daarna kan ontwikkelen tot een embryo.

Het bloedverlies uit de baarmoeder ongeveer elke vier weken, wanneer geen bevruchting heeft plaatsgevonden. Het baarmoederslijmvlies wordt dan afgestoten.

Het jonge stadium van een mens of dier vanaf de bevruchting tot ongeveer acht weken. Daarna heet het een foetus; het embryo krijgt voedingsstoffen via de navelstreng.

De moederkoek in de baarmoeder die voedingsstoffen en zuurstof uit het bloed van de moeder doorgeeft aan het ongeboren kind. Afvalstoffen gaan de andere kant op.

Het afbreken van grote voedingsstoffen tot kleinere moleculen die door de darmwand in het bloed kunnen worden opgenomen. Dit gebeurt met behulp van enzymen.

Een eiwit dat een chemische reactie in het lichaam versnelt, bijvoorbeeld het afbreken van zetmeel of eiwit. Elk enzym werkt alleen bij een bepaalde temperatuur en zuurgraad.

Kleine uitstulpingen in de wand van de dunne darm die het oppervlak voor opname van voedingsstoffen vergroten. Ze bevatten bloedvaatjes en een lymfevat.

Het opnemen van verteerde voedingsstoffen, water en vitaminen uit de darm in het bloed of de lymfe. Dit gebeurt vooral in de dunne darm en de dikke darm.

Het proces in cellen waarbij glucose met zuurstof reageert tot koolstofdioxide en water, waarbij energie vrijkomt. Die energie wordt gebruikt voor groei, beweging en warmte.

Het opnemen van zuurstof uit de lucht en het afgeven van koolstofdioxide. In de longen gaat zuurstof naar het bloed en koolstofdioxide terug naar de lucht.

Een klein blaasje in de longen met een heel dunne wand en omringd door bloedvaatjes. Hier wisselen zuurstof en koolstofdioxide van plaats door diffusie.

Het verplaatsen van stoffen van een plaats met veel deeltjes naar een plaats met weinig deeltjes, zonder dat er energie voor nodig is. Zo gaat zuurstof van de longblaasjes naar het bloed.

Het verplaatsen van water door een doorlaatbaar vlies van een plaats met veel water naar een plaats met weinig water, bijvoorbeeld bij het opnemen van water door plantenwortels.

De kracht waarmee het bloed tegen de wand van de bloedvaten duwt. Bij een hoge bloeddruk is de kans op hart- en vaatziekten groter; beweging en gezond eten helpen om die te verlagen.

Een eiwit dat het lichaam maakt tegen een ziekteverwekker of een vreemde stof. Antistoffen passen op de indringer en helpen hem onschadelijk te maken.

Beschermd zijn tegen een ziekte doordat je lichaam antistoffen heeft of doordat je de ziekte al hebt doorgemaakt. Je kunt ook immuun worden door vaccinatie.

Het inspuiten van verzwakte of dode ziekteverwekkers of delen daarvan, zodat het lichaam antistoffen maakt zonder echt ziek te worden. Zo ben je daarna immuun.

Een organisme dat een ziekte kan veroorzaken, zoals een bacterie, virus, schimmel of parasiet. Hygiëne en vaccinatie helpen om verspreiding tegen te gaan.

Een eencellig organisme zonder celkern dat zich snel kan delen. Sommige bacteriën veroorzaken ziekte; andere zijn nuttig, bijvoorbeeld bij de productie van yoghurt.

Het geheel van hersenen, ruggenmerg en zenuwen. Het ontvangt prikkels, verwerkt informatie en stuurt signalen naar spieren en klieren.

Een snelle, onwillekeurige reactie op een prikkel die via het ruggenmerg loopt, zonder dat de hersenen eerst beslissen. Bijvoorbeeld je hand terugtrekken van iets heets.

Een stof die door een hormoonklier in het bloed wordt afgegeven en in een ander orgaan een reactie veroorzaakt. Insuline regelt bijvoorbeeld de bloedsuikerspiegel.

Een hormoon uit de alvleesklier dat ervoor zorgt dat glucose uit het bloed in de cellen wordt opgenomen. Bij diabetes maakt het lichaam te weinig insuline of reageert er niet goed op.

Een eigenschap van een organisme die het beter laat overleven in zijn omgeving, zoals een dikke vacht of een lange snavel. Aanpassingen ontstaan in de loop van de evolutie.

Manieren van leven en produceren waarbij de aarde ook voor latere generaties leefbaar blijft. Denk aan zuinig omgaan met grondstoffen, afval scheiden en hernieuwbare energie.

De verscheidenheid aan soorten planten, dieren en micro-organismen in een gebied. Een grote biodiversiteit maakt een ecosysteem veerkrachtiger; milieuvervuiling en ontbossing bedreigen haar.