VMBO BB Biologie cheat sheet

Orgaanniveaus van klein naar groot: cel → weefsel → orgaan → orgaanstelsel → organisme.

Een weefsel is een groep cellen met dezelfde vorm en functie, bijvoorbeeld spierweefsel of dekweefsel.

Dierlijke cel: celmembraan, cytoplasma, kern met erfelijk materiaal; geen celwand en geen bladgroenkorrels.

Plantaardige cel: naast kern en cytoplasma ook een celwand van cellulose, een grote vacuole en bladgroenkorrels.

De celkern regelt de processen in de cel en bevat het DNA; dit DNA bepaalt de erfelijke eigenschappen.

Cytoplasma is de vloeistof binnen de celmembraan waarin de celorganellen liggen.

Bij weefselonderzoek wordt vaak een preparaat gemaakt: een dun coupe, gekleurd om onderdelen zichtbaar te maken.

Een orgaanstelsel is een groep organen die samenwerken aan een taak, zoals het verteringsstelsel of het bloedvatenstelsel.

De opperhuid bestaat uit verhoornde cellen die bescherming bieden; de lederhuid bevat zintuigen, haarvaten en zweetklieren.

Zaadcellen worden gevormd in de zaadballen; zaadcellen en vocht uit prostaat en zaadblaasjes vormen samen sperma.

Eicellen liggen al bij de geboorte in de eierstokken; er rijpt ongeveer één eicel per menstruatiecyclus.

Bevruchting is de versmelting van de kernen van een zaadcel en een eicel, meestal in de eileider.

Na bevruchting deelt de zygote zich tot een embryo, dat via de navelstreng en placenta voedsel en zuurstof krijgt.

De menstruatiecyclus duurt gemiddeld 28 dagen; de eisprong valt ongeveer 14 dagen voor de volgende menstruatie.

Anticonceptie werkt op verschillende manieren: de pil remt de eisprong, een condoom houdt zaadcellen tegen en beschermt tegen soa's.

Zwangerschap duurt gemiddeld 40 weken, gerekend vanaf de laatste menstruatie; bevalling kent ontsluiting, uitdrijving en nageboorte.

Bij de puberteit zorgen hormonen zoals testosteron en oestrogeen voor geslachtskenmerken en vruchtbaarheid.

Secundaire geslachtskenmerken zijn kenmerken die pas in de puberteit ontstaan, zoals baardgroei, borstgroei en stemverandering.

Genotype is de combinatie van genen (allelen) in een cel; fenotype is het waarneembare uiterlijk dat uit genotype en milieu volgt.

Een allel is een variant van een gen; dominante allelen komen tot uiting, recessieve alleen als beide allelen recessief zijn.

Bij een kruising met ouders AA × aa zijn alle nakomelingen Aa (heterozygoot) en vertonen het dominante kenmerk.

Kruisingsschema: zet de allelen van beide ouders langs de randen en vul de vakjes met de combinaties.

Geslachtschromosomen: XX geeft een meisje, XY een jongen; het geslacht wordt bepaald door de zaadcel.

Mutaties zijn veranderingen in het DNA en zijn de bron van nieuwe erfelijke eigenschappen.

Natuurlijke selectie: individuen met gunstige eigenschappen hebben meer kans om te overleven en zich voort te planten.

Soorten verwant aan elkaar hebben vaak overeenkomsten in bouw en DNA; fossielen geven informatie over vroegere soorten.

Erfelijke ziekten ontstaan door een afwijkend gen of chromosoom, bijvoorbeeld bij dragers die zelf niet ziek zijn.

Duurzame ontwikkeling betekent voorzien in eigen behoeften zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties te schaden.

Fossiele brandstoffen (kool, aardolie, aardgas) geven bij verbranding koolstofdioxide, dat bijdraagt aan het broeikaseffect.

Het versterkte broeikaseffect leidt tot opwarming van de aarde, zeespiegelstijging en verandering van leefgebieden.

Afval scheiden (papier, glas, plastic, gft, rest) vergroot hergebruik en vermindert de hoeveelheid verbrand afval.

Biologisch afbreekbaar afval kan composteren; plastic breekt niet of zeer langzaam af en hoopt op in het milieu.

Eutrofiëring: te veel voedingsstoffen (stikstof, fosfaat) in water geeft algenbloei, zuurstofgebrek en vissentsterfte.

Biodiversiteit is de verscheidenheid aan soorten en leefgebieden; deze neemt af door vervuiling, ontbossing en bebouwing.

Een voedselweb toont meerdere voedselketens; verstoring van één schakel beïnvloedt andere soorten in het web.

Een ziekteverwekker kan een bacterie, virus, schimmel of parasiet zijn; een virus is niet met antibiotica te bestrijden.

Antibiotica werken alleen tegen bacteriën; onjuist gebruik bevordert resistentie van bacteriën.

Witte bloedcellen verdedigen het lichaam: sommige vreten ziekteverwekkers op, andere maken antistoffen.

Antistoffen binden aan antigenen op ziekteverwekkers; dit is een specifieke afweerreactie.

Immuun worden gebeurt na het doormaken van een ziekte of door vaccinatie met een verzwakte of gedode ziekteverwekker.

Vaccinatie laat het lichaam geheugencellen vormen, zodat een latere infectie sneller wordt bestreden.

Soa's zoals chlamydia en hiv verspreiden zich via onveilig seksueel contact; een condoom verkleint de kans.

Hygiëne (handen wassen, voedsel goed verhitten) voorkomt verspreiding van ziekteverwekkers.

Verslaving en overmatig alcohol- of drugsgebruik beschadigen organen zoals lever en hersenen en verhogen het risico op ziekten.

Indeling in rijken: planten, dieren, schimmels en bacteriën; virussen worden daarbuiten geplaatst.

Planten met bloemen (bedektzadigen) hebben bloemen, vruchten en zaden; bij coniferen zitten zaden in kegels.

Gewervelde dieren: vissen, amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren; ongewervelden hebben geen inwendig skelet met wervelkolom.

Zoogdieren hebben haren en zogen hun jongen; vogels hebben veren en leggen eieren met een harde schaal.

Aanpassingen aan het milieu: waterdieren hebben kieuwen, woestijndieren houden water vast, planten in de schaduw hebben breed blad.

Planten nemen water en mineralen op via wortelharen en maken met bladgroenkorrels glucose uit water en koolstofdioxide.

Bestuiving brengt stuifmeel op de stempel; bevruchting vindt plaats in de zaadknop en levert zaden in vruchten.

Schimmels hebben geen bladgroenkorrels en leven van dood organisch materiaal of als parasiet op een gastheer.

Symbiose is samenleving met voordeel voor beide partijen, zoals korstmos (schimmel plus alg).

Verbranding in cellen: glucose + zuurstof → koolstofdioxide + water + energie.

Ademhalingsstelsel: neusholte → keelholte → luchtpijp → bronchiën → longblaasjes, waar gaswisseling plaatsvindt.

In de longblaasjes gaat zuurstof naar het bloed en koolstofdioxide van het bloed naar de lucht.

Bloed vervoert zuurstof via rode bloedcellen, voedingsstoffen via bloedplasma en afvalstoffen naar longen en nieren.

Dubbele bloedsomloop: klein (hart–longen–hart) en groot (hart–lichaamsorganen–hart).

Hartfasen: boezems trekken samen, daarna kamers; kleppen voorkomen terugstromen van bloed.

Ademhalingsbewegingen: bij inademen spant het middenrif aan en bewegen de ribben omhoog en naar buiten.

Fotosynthese: water + koolstofdioxide → glucose + zuurstof, met licht en bladgroenkorrels als voorwaarden.

Nieren filteren bloed en verwijderen afvalstoffen zoals ureum via urine.

Voedingsstoffen: koolhydraten en vetten (brandstof), eiwitten (bouwstof), water, mineralen en vitaminen (beschermende stoffen).

Vertering is het afbreken van grote moleculen tot kleine, opneembare stoffen met behulp van enzymen.

Koolhydraten worden verteerd tot glucose, eiwitten tot aminozuren, vetten tot glycerol en vetzuren.

Speeksel bevat amylase dat zetmeel afbreekt; maagsap bevat zoutzuur en enzymen voor eiwitten.

Gal uit de lever wordt in de galblaas bewaard en splitst vet in kleine druppeltjes; alvleessap verteert alle drie voedingsstoffen.

Dunne darm: verdere vertering en opname van voedingsstoffen via darmvlokken in het bloed.

Dikke darm onttrekt water aan de voedselbrij; resten verlaten het lichaam via de anus.

Voedingsvezels worden niet verteerd maar zijn nodig voor een goede werking van de darmen.

Ondervoeding, overgewicht en gebrek aan vitaminen (bijvoorbeeld vitamine D) leiden tot gezondheidsproblemen.

Zintuigen bevatten zintuigcellen die prikkels omzetten in impulsen die via zenuwen naar de hersenen gaan.

Oog: hoornvlies en lens breken licht; netvlies bevat staafjes (licht/donker) en kegeltjes (kleur).

Oor: trommelvlies en gehoorbeentjes geven trillingen door aan het slakkenhuis, waar zintuigcellen impulsen maken.

Zenuwstelsel: centraal (hersenen en ruggenmerg) en perifeer (zenuwen); een zenuwcel heeft cellichaam, dendrieten en een axon.

Reflex is een snelle onbewuste reactie via het ruggenmerg, bijvoorbeeld terugtrekken van de hand bij pijn.

Hormonen zijn stoffen die via het bloed werken en processen regelen, zoals insuline bij de bloedsuikerspiegel.

Insuline verlaagt de bloedsuikerspiegel; een tekort aan insuline geeft diabetes mellitus.

Adrenaline verhoogt hartslag en ademhaling bij inspanning of gevaar; het werkt via het bloed.

Hersenen: grote hersenen (bewustzijn en denken), kleine hersenen (evenwicht en coördinatie), hersenstam (ademhaling en hartslag).