VWO Biologie cheat sheet

Celtheorie: alle organismen bestaan uit cellen; prokaryoten hebben geen kernmembraan of membraangebonden organellen, eukaryoten wel (kern, mitochondriën, ER, Golgi).

Transport over membranen: diffusie en osmose verlopen passief van hoge naar lage concentratie; actief transport gaat tegen de gradiënt in en kost ATP.

Osmose: water verplaatst zich naar de zijde met de hoogste opgeloste-stofconcentratie; dierlijke cel in hypertonisch milieu krimpt, in hypotonisch milieu barst ze.

Enzymen: verlagen activeringsenergie, zijn substraatspecifiek; temperatuur boven optimum denatureert het eiwit, pH-afwijking verandert lading en vorm van het actieve centrum.

Fotosynthese: 6 CO2 + 6 H2O + lichtenergie -> C6H12O6 + 6 O2, in chloroplasten; lichtreactie in thylakoïdmembraan, Calvincyclus in stroma.

Aerobe dissimilatie: C6H12O6 + 6 O2 -> 6 CO2 + 6 H2O + energie (ca. 32 ATP); glycolyse in cytoplasma, citroenzuurcyclus en oxidatieve fosforylering in mitochondriën.

Genetica: monohybride kruising F2-fenotyptypen bij volledige dominantie = 3:1, dihybride = 9:3:3:1; bij onafhankelijke overerving geldt de productregel voor kansen.

Eiwitsynthese: transcriptie in de kern (DNA -> mRNA), translatie aan ribosomen (codon -> aminozuur); tripletcode is redundant en niet overlappend.

Evolutie: natuurlijke selectie verandert allelfrequenties wanneer variatie erfelijk is en differentieel fitnessverschil oplevert; Hardy-Weinberg p^2 + 2pq + q^2 = 1 geldt alleen zonder selectie, mutatie, migratie en genetische drift.

Variabelen onderscheiden: onafhankelijke variabele wordt door de onderzoeker ingesteld, afhankelijke variabele gemeten, overige factoren constant gehouden (ceteris paribus).

Betrouwbaarheid verhogen door herhaling en voldoende steekproefgrootte; validiteit waarborgen door alleen de bedoelde variabele te variëren en een controlegroep mee te nemen.

Microscopie: vergroting = oculair x objectief; resolutie wordt bepaald door golflengte en numerieke apertuur, niet door vergroting alleen.

Microscopische schaal: werkelijke grootte = gemeten beeldgrootte / vergroting; noteer altijd de eenheid (µm, mm) en reken om via 1 mm = 1000 µm.

Diagrammen en tabellen: zet de onafhankelijke variabele op de x-as, de afhankelijke op de y-as, voorzie assen van grootheid en eenheid en teken een vloeiende lijn of trendlijn.

Ethische en veiligheidsregels bij dierproeven en veldwerk: vergunning, welzijnsdieren, beschermde soorten niet verstoren, persoonlijke beschermingsmiddelen gebruiken.

Biologische contexten koppelen aan systeemniveaus: molecuul, organel, cel, weefsel, orgaan, orgaanstelsel, organisme, populatie, ecosysteem, biosfeer.

Ecosystemen: energiestroom is eenrichtingsverkeer met verlies als warmte (ca. 90% per trofisch niveau); stoffen zoals koolstof en stikstof circuleren in kringlopen.