VWO Biologie key terms

Het proces waarbij de dubbele helix van DNA wordt geopend en elke streng dient als mal voor een nieuwe complementaire streng, zodat twee identieke DNA-moleculen ontstaan vóór celdeling.

Het overschrijven van een stuk DNA naar een enkelstrengs RNA-molecuul door RNA-polymerase, waarbij uracil in plaats van thymine wordt ingebouwd.

Het vertalen van de nucleotidevolgorde van mRNA naar een keten aminozuren aan het ribosoom, waarbij tRNA-codons koppelen aan codon en het eiwit wordt gevormd.

Een groepje van drie opeenvolgende nucleotiden in mRNA dat codeert voor één aminozuur of een stop- of startsein bij de eiwitsynthese.

Een verandering in de nucleotidevolgorde van DNA die kan ontstaan door fouten bij replicatie of door invloeden van buitenaf, met mogelijke gevolgen voor het gevormde eiwit.

Het geheel van processen waarbij de informatie in een gen wordt omgezet in een functioneel product, meestal een eiwit, afhankelijk van celtype en omstandigheden.

Celdeling waarbij uit één moedercel twee genetisch identieke dochtercellen ontstaan, belangrijk voor groei, vervanging van cellen en ongeslachtelijke voortplanting.

Twee opeenvolgende delingen waarbij geslachtscellen ontstaan met de helft van het aantal chromosomen, waardoor genetische variatie door crossing-over en recombinatie toeneemt.

Het uitwisselen van stukken tussen homologe chromosomen tijdens de meiose, waardoor nieuwe combinaties van allelen op één chromosoom ontstaan.

Verschillende varianten van hetzelfde gen die op dezelfde plaats van homologe chromosomen liggen en samen het genotype van een organisme bepalen.

Het genotype is de combinatie van allelen in een organisme; het fenotype is het waarneembare uiterlijk of functioneren dat uit die allelen en de omgeving voortkomt.

Een dominant allel komt tot uiting in het fenotype ook als er maar één kopie aanwezig is; een recessief allel komt alleen tot uiting bij twee kopieën.

Een schema waarin de mogelijke combinaties van allelen van twee ouders worden uitgezet om de kans op genotypen en fenotypen van nakomelingen te berekenen.

Overerving van genen die op de geslachtschromosomen liggen, waardoor eigenschappen bij mannen en vrouwen verschillend tot uiting kunnen komen, zoals X-gebonden aandoeningen.

Een eiwit dat een biochemische reactie versnelt door de activeringsenergie te verlagen, zonder zelf verbruikt te worden, en dat specifiek is voor een bepaald substraat.

Het deel van een enzymmolecuul waar het substraat bindt en de reactie plaatsvindt; de vorm ervan bepaalt de specificiteit van het enzym.

Het verliezen van de ruimtelijke structuur van een eiwit door bijvoorbeeld hoge temperatuur of extreme pH, waardoor het enzym zijn werking niet meer kan uitoefenen.

Diffusie is het spontaan verplaatsen van deeltjes van hoge naar lage concentratie; osmose is diffusie van water door een semipermeabel membraan naar de kant met de hoogste opgeloste stofconcentratie.

Het verplaatsen van stoffen door een celmembraan tegen de concentratiegradiënt in, wat energie in de vorm van ATP kost en meestal via transporteiwitten verloopt.

Het vermogen van een organisme om inwendige omstandigheden zoals temperatuur, pH en glucoseconcentratie binnen nauwe grenzen te houden ondanks veranderingen in de omgeving.

Een regelmechanisme waarbij een afwijking van de gewenste waarde een reactie uitlokt die de afwijking tegengaat, waardoor het systeem in balans blijft.

Een signaalstof die door een klier in het bloed wordt afgegeven en in een doelorgaan via receptoren een specifieke reactie veroorzaakt, zoals insuline of adrenaline.

Een eiwitstructuur op of in een cel dat specifiek een signaalstof of prikkel bindt en daardoor een reactie in de cel op gang brengt.

Een snelle elektrische verandering in de membraanpotentiaal van een zenuwcel die ontstaat bij voldoende prikkeling en zich langs het axon voortplant.

De plaats waar een zenuwcel een andere cel of een spiercel raakt en signalen via neurotransmitters worden overgedragen over een kleine spleet.

Het proces waarbij planten met chlorofyl en lichtenergie koolstofdioxide en water omzetten in glucose en zuurstof, waarbij lichtenergie wordt vastgelegd in chemische energie.

Het proces waarbij cellen organische stoffen zoals glucose afbreken met zuurstof en de vrijgekomen energie vastleggen in ATP, met koolstofdioxide en water als afvalproducten.

Adenosinetrifosfaat, een molecuul dat tijdelijk chemische energie opslaat en bij splitsing energie levert voor processen zoals actief transport, beweging en synthese.

Het groene pigment in bladgroenkorrels dat lichtenergie absorbeert en daarmee de fotosynthese mogelijk maakt; het weerkaatst groen licht, waardoor bladeren groen lijken.

Ecologie bestudeert relaties tussen organismen en hun omgeving; een ecosysteem is een samenhangend geheel van levensgemeenschap en abiotische factoren in een gebied.

Een netwerk van voedselrelaties in een ecosysteem waarin producenten, consumenten en reducenten met elkaar verbonden zijn via wie-wat-eet-relaties.

De positie van een organisme in een voedselketen, bijvoorbeeld producent, planteneter of roofdier, bepaald door het aantal stappen vanaf de primaire producent.

Het proces waarbij individuen met gunstige erfelijke eigenschappen meer nakomelingen krijgen, waardoor die eigenschappen in de populatie toenemen en evolutie plaatsvindt.

De verandering van erfelijke eigenschappen in populaties over generaties heen, onder invloed van natuurlijke selectie, mutatie, recombinatie en genetische drift.

De willekeurige verandering van allelfrequenties in een populatie, vooral merkbaar bij kleine populaties, los van selectiedruk.

Het vermogen van het lichaam om ziekteverwekkers of afwijkende cellen te herkennen en te bestrijden, onder meer via antistoffen en geheugencellen na infectie of vaccinatie.

Een eiwit dat door bepaalde witte bloedcellen wordt gevormd en specifiek bindt aan een antigeen van een ziekteverwekker om die onschadelijk te maken.

Het toedienen van verzwakte of onschadelijke delen van een ziekteverwekker om een immuunrespons en geheugen op te bouwen zonder ernstige ziekte.

Het correct opzetten en uitvoeren van een biologisch experiment met duidelijke onderzoeksvraag, controlegroep, herhaling en betrouwbare metingen, zodat conclusies geldig zijn.