VWO Biologie flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Prokaryote cel

Cel zonder kernmembraan en zonder membraangebonden organellen. Het DNA ligt los in het cytoplasma; bacteriën zijn prokaryoten en hebben wel ribosomen en een celwand.

Eukaryote cel

Cel met een echte kern en membraangebonden organellen zoals mitochondriën, endoplasmatisch reticulum en Golgi-apparaat. Planten, schimmels, protisten en dieren bestaan hieruit.

Osmose

Passief transport van water door een semipermeabel membraan van een oplossing met lage opgeloste-stofconcentratie naar een met hoge concentratie. Kost geen ATP en volgt de waterpotentiaalgradiënt.

Actief transport

Verplaatsing van stoffen tegen de concentratiegradiënt in via transporteiwitten, met verbruik van ATP. Voorbeeld: natrium-kaliumpomp die Na+ naar buiten en K+ naar binnen pompt.

Diffusie

Passief transport waarbij deeltjes zich verplaatsen van hoge naar lage concentratie tot een evenwicht is bereikt. Verloopt sneller bij grotere temperatuur, kortere afstand en groter concentratieverschil.

Enzymwerking

Enzymen zijn eiwitkatalysatoren die de activeringsenergie verlagen en substraatspecifiek zijn. Temperatuur en pH boven het optimum denatureren het enzym, waardoor het actieve centrum vervormt.

Fotosynthese

Omzetting van koolstofdioxide en water met lichtenergie in glucose en zuurstof, in chloroplasten. Lichtreactie levert ATP en NADPH; de Calvincyclus bindt CO2 tot glucose.

Aerobe dissimilatie

Verbranding van glucose met zuurstof tot koolstofdioxide, water en ATP. Glycolyse gebeurt in het cytoplasma, de citroenzuurcyclus en oxidatieve fosforylering in mitochondriën.

Anaërobe dissimilatie

Energieproductie zonder zuurstof, zoals melkzuurgisting in spiercellen of alcoholgisting bij gisten. Levert per glucosemolecuul veel minder ATP dan aerobe dissimilatie.

Transcriptie

Het overschrijven van de coderende DNA-streng naar messenger-RNA in de kern, uitgevoerd door RNA-polymerase. Daarna verlaat het mRNA de kern via kernporiën richting ribosomen.

Translatie

Het vertalen van de mRNA-codonreeks naar een aminozuurketen aan een ribosoom, waarbij tRNA de aminozuren aanvoert. Elk codon codeert voor één aminozuur; het startcodon is AUG.

Genotype en fenotype

Genotype is de combinatie van allelen in het DNA; fenotype is het waarneembare uiterlijk. Het fenotype komt tot stand door genotype en omgevingsinvloeden samen.

Monohybride kruising

Kruising waarbij één erfelijk kenmerk met twee allelen wordt gevolgd. Bij volledige dominantie geeft de F2 uit heterozygote ouders een fenotypische verhouding van 3:1.

Dihybride kruising

Kruising waarbij twee kenmerken tegelijk worden gevolgd die onafhankelijk overerven. De F2-fenotypenverhouding is dan 9:3:3:1 bij volledige dominantie voor beide kenmerken.

Codominantie

Situatie waarbij beide allelen volledig tot uiting komen in het fenotype van de heterozygoot, zoals bloedgroep AB. Er is geen dominante of recessieve verhouding tussen de allelen.

Hardy-Weinberg

Model voor allelfrequenties in een populatie zonder selectie, mutatie, migratie, drift en met aselecte paring. Dan geldt p + q = 1 en p² + 2pq + q² = 1 voor de genotypen.

Natuurlijke selectie

Proces waarbij individuen met erfelijke eigenschappen die de overlevingskans en voortplanting vergroten, meer nakomelingen krijgen. Daardoor verschuiven allelfrequenties in de populatie.

Mitose

Kerndeling waarbij dochtercellen genetisch identiek zijn aan de moedercel met hetzelfde aantal chromosomen. Dient voor groei, vervanging van cellen en ongeslachtelijke voortplanting.

Meiose

Twee opeenvolgende delingen die geslachtscellen vormen met de helft van het chromosomenaantal. Kruising en recombinatie in profase I zorgen voor genetische variatie.

Onafhankelijke variabele

De factor die de onderzoeker bewust instelt of kiest in een experiment. Deze variabele staat op de horizontale as van een diagram en bepaalt de gemeten uitkomst.

Afhankelijke variabele

De variabele die in een experiment wordt gemeten en waarvan de waarde afhangt van de onafhankelijke variabele. Deze wordt uitgezet op de verticale as van een diagram.

Controlegroep

Groep proefpersonen of organismen die geen behandeling krijgt of een placebo, zodat het effect van de onderzochte factor kan worden vergeleken. Verhoogt de validiteit van het onderzoek.

Betrouwbaarheid van onderzoek

De mate waarin herhaald onderzoek dezelfde uitkomst geeft. Wordt verhoogd door herhalingen, voldoende steekproefgrootte en nauwkeurige meetmethoden met standaardisatie.

Validiteit van onderzoek

De mate waarin een onderzoek daadwerkelijk meet wat het beoogt te meten. Vereist een controlegroep, constante omstandigheden en een meetmethode die de variabele zuiver vastlegt.

Vergroting en resolutie

Vergroting is oculair maal objectief; resolutie is het kleinste detail dat nog te onderscheiden is. Resolutie hangt af van golflengte en apertuur, niet van vergroting alleen.

Werkelijke grootte berekenen

Deel de gemeten beeldgrootte door de vergroting om de werkelijke grootte te vinden. Reken eenheden om met 1 mm = 1000 µm en vermeld altijd de gebruikte eenheid.

Trofisch niveau

Positie in een voedselketen, beginnend bij producenten die zelf organische stoffen maken. Elke stap naar consumenten gaat gepaard met energieverlies, vooral als warmte.

Koolstofkringloop

Cyclus waarin koolstof via fotosynthese in organische stoffen wordt vastgelegd en via dissimilatie en verbranding weer als koolstofdioxide vrijkomt. Micro-organismen breken dood organisch materiaal af.

Stikstofkringloop

Cyclus waarin bacteriën stikstof uit de lucht binden, ammonium omzetten in nitraat en eiwitten afbreken tot ammonium. Planten nemen nitraat op voor de vorming van eiwitten.

Populatie en ecosysteem

Een populatie is een groep individuen van dezelfde soort in een gebied; een ecosysteem omvat alle organismen en hun abiotische omgeving in dat gebied.

Homeostase

Het handhaven van een stabiel inwendig milieu ondanks veranderingen buiten, via regelkringen met receptoren, regelcentrum en effectoren. Voorbeelden zijn temperatuur- en glucose regulatie.

Immuunsysteem

Verdedigingssysteem met aspecifieke afweer zoals fagocyten en specifieke afweer met B- en T-lymfocyten. Antistoffen binden antigenen; geheugencellen geven snelle tweede respons.