Cellen
Dit domein toetst of je de bouw en functie van cellen kunt koppelen aan transport, enzymwerking, celdeling en eiwitsynthese. VWO-vragen vragen vaak om een verklaring op organel- of molecuulniveau, niet om losse definities.
Organellen en membranen
- Prokaryoot: geen kernmembraan, wel circulair DNA en ribosomen.
- Eukaryoot: kern, mitochondriën (ATP), chloroplasten (fotosynthese), ER, Golgi en lysosomen.
- Membraan: fosfolipidenlaag, selectief permeabel; transporteiwitten en receptoren.
Transport
- Diffusie: van hoge naar lage concentratie, zonder ATP.
- Osmose: water stroomt van hoge waterpotentiaal (weinig opgeloste stof) naar lage waterpotentiaal.
- Gefaciliteerde diffusie via een kanaal- of transporteiwit; actief transport gaat tegen de gradiënt in en kost ATP.
- Endocytose en exocytose verlopen via vesikels.
Enzymen
- Substraatspecifiek; optimumtemperatuur en optimum-pH; denaturatie bij te hoge temperatuur of extreme pH.
- Competitieve remmer bindt het actieve centrum; non-competitieve remmer bindt allosterisch en verandert de vorm van het actieve centrum.
Celcyclus en eiwitsynthese
- Interfase met G1, S en G2; in de S-fase vindt semiconservatieve DNA-replicatie plaats; daarna mitose.
- Transcriptie in de kern, splicing, translatie aan het ribosoom; codon op mRNA, anticodon op tRNA; start- en stopcodon.
Uitgewerkt voorbeeld
Een plantencel wordt in gedestilleerd water gelegd. Leg uit waarom de cel niet barst. De waterpotentiaal buiten de cel is hoger dan in de cel, omdat in de cel opgeloste stoffen zitten. Water stroomt daarom de cel in. De vacuole zet uit en de turgordruk stijgt. De stevige celwand weerstaat die druk, waardoor de cel niet barst.
Valkuilen
- Osmose gaat over water, niet over zout; een hoge zoutconcentratie betekent een lage waterpotentiaal.
- Actief transport kost ATP en gaat tegen de gradiënt in; diffusie niet.
- Bij DNA-replicatie is elk nieuw DNA-molecuul half oud en half nieuw.
- Mitose levert twee identieke diploïde cellen; meiose levert vier haploïde cellen.
- Bij eiwitsynthese wordt DNA niet direct vertaald; transcriptie en splicing komen ervoor.