Spitstarief bij RegioRail
RegioRail verzorgt het regionale treinverkeer tussen Dordrecht en Gorinchem. Op werkdagen reizen in de ochtendspits 40.000 mensen tegen een tarief van €4,00 per rit. De treinen zitten zo vol dat reizigers op het perron achterblijven; de capaciteit in de spits is 38.000 reizigers per dag. Uit een prijsexperiment blijkt dat bij een tarief van €4,60 het aantal reizigers in de spits daalt naar 36.000. Buiten de spits reizen 20.000 mensen per dag tegen €2,50; daar is de vraag veel gevoeliger voor de prijs (elasticiteit −1,4) en rijden de treinen halfleeg. De marginale kosten zijn €1,20 per reiziger, ongeacht het tijdstip. De provincie eist dat RegioRail de spitsdrukte vermindert zonder dat de totale omzet daalt. RegioRail overweegt daarom alleen het spitstarief te verhogen en het dalstarief juist te verlagen.
1. Bereken de prijselasticiteit van de vraag in de spits en de verandering van de omzet in de spits. Is de vraag elastisch of inelastisch?
Read the worked answer
Stap 1 – procentuele verandering van de prijs ΔP = €4,60 − €4,00 = €0,60. In procenten van de oude prijs: 0,60 / 4,00 × 100% = +15%.
Stap 2 – procentuele verandering van de gevraagde hoeveelheid ΔQ = 36.000 − 40.000 = −4.000. In procenten: −4.000 / 40.000 × 100% = −10%.
Stap 3 – elasticiteit Ev = −10% / +15% = −0,67.
Stap 4 – omzet Oud: 40.000 × €4,00 = €160.000. Nieuw: 36.000 × €4,60 = €165.600. De omzet stijgt met €5.600 (+3,5%).
Conclusie |Ev| = 0,67 < 1, dus de vraag is inelastisch: de prijsstijging kost relatief weinig reizigers, waardoor de omzet toch stijgt. Let op de keerzijde: de vraag is inelastisch omdat veel spitsreizigers voor hun werk afhankelijk zijn van de trein; zij hebben geen goed alternatief en betalen de verhoging noodgedwongen. Bedrijfseconomisch levert de maatregel dus geld op én lost hij het capaciteitsprobleem op (36.000 past binnen 38.000 plaatsen), maar de last komt vooral bij forensen met een lage betalingsbereidheid te liggen.
2. Bereken het effect op de omzet en op de dekkingsbijdrage buiten de spits als het dalstarief met 20% wordt verlaagd. Beoordeel of RegioRail dit moet doen.
Read the worked answer
Stap 1 – afzet Prijs daalt 20%, Ev = −1,4, dus ΔQ = −1,4 × −20% = +28%. Nieuwe afzet: 20.000 × 1,28 = 25.600 reizigers. Nieuwe prijs: €2,50 × 0,80 = €2,00.
Stap 2 – omzet Oud: 20.000 × €2,50 = €50.000. Nieuw: 25.600 × €2,00 = €51.200, dus +€1.200. De provinciale eis (omzet niet laten dalen) wordt dus gehaald.
Stap 3 – dekkingsbijdrage Oud: (2,50 − 1,20) × 20.000 = €26.000. Nieuw: (2,00 − 1,20) × 25.600 = €20.480. De dekkingsbijdrage daalt met €5.520, omdat de 5.600 extra reizigers elk €0,80 aan dekking opleveren maar de 20.000 bestaande reizigers €0,50 per rit inleveren.
Beoordeling
- Voor: de treinen rijden toch al halfleeg, dus de extra reizigers kosten bijna geen capaciteit; verschuiving van spits naar dal vermindert de piekdruk; minder autoverkeer kan een externe baat zijn.
- Tegen: de dekkingsbijdrage daalt fors, en de capaciteit is gratis maar niet kosteloos (personeel, materieel blijven nodig).
Conclusie: de omzet stijgt wel, maar dat is een zwak criterium. Alleen bij aantoonbaar grote externe baten (minder files, minder spitsinvesteringen) is de verlaging verdedigbaar; anders is een kleinere korting of een abonnement voor dalreizigers verstandiger.
3. Beoordeel of het verhogen van het spitstarief tot een welvaartswinst leidt. Betrek het consumentensurplus en de betalingsbereidheid in je antwoord.
Read the worked answer
Wat gebeurt er met het consumentensurplus?
- De 36.000 reizigers die blijven, betalen €0,60 meer. Dat is geen welvaartsverlies maar een herverdeling van consumenten naar producent (€21.600).
- De 4.000 reizigers die afhaken, hadden een betalingsbereidheid tussen €4,00 en €4,60. Hun verloren surplus is bij benadering 4.000 × €0,30 = €1.200 (driehoek onder de vraaglijn). Dit is het echte welvaartsverlies.
Wat is de welvaartswinst? De spits is overbelast: 40.000 reizigers op 38.000 plaatsen betekent wachtrijen, achterblijvers op het perron, agressie en overstappen naar de auto. Dat is een negatief extern effect van te lage prijzen: de reiziger betaalt niet voor de schaarste die hij veroorzaakt. Een spitstarief dat de schaarste weerspiegelt, is een schaduwprijs voor de capaciteit en vermindert die overlast.
Afweging
- Zolang de vermeden overlast per afgehaakte reiziger meer dan ongeveer €0,30 bedraagt, is de welvaartswinst groter dan het verlies van €1.200.
- Bovendien daalt het aantal reizigers onder de capaciteit, waardoor dure spitsuitbreiding kan worden uitgesteld.
- Keerzijde: reizigers met een lage betalingsbereidheid (uitzendkrachten, scholieren) worden uitgesloten, en de spits wordt niet per se korter maar wel rustiger.
Conclusie: bij een duidelijk overbelaste spits is de verhoging waarschijnlijk welvaartsverhogend, mits de opbrengst wordt gebruikt om de capaciteit of de dalperiode te verbeteren. Zonder die besteding is het vooral een prijsverhoging met een klein welvaartsverlies.