HAVO Economie cheat sheet

Vraagfunctie: Qv = a − bP; aanbodfunctie: Qa = c + dP. Evenwichtsprijs volgt uit Qv = Qa, dus a − bP = c + dP, waaruit P = (a − c)/(b + d).

Prijselasticiteit van de vraag: Ev = (procentuele verandering van Qv) / (procentuele verandering van P). Bij |Ev| > 1 elastisch, bij |Ev| < 1 inelastisch, bij |Ev| = 1 unitair.

Inkomenselasticiteit: Ei = (procentuele verandering van Qv) / (procentuele verandering van het inkomen). Ei > 0 normaal goed, Ei < 0 inferieur goed, Ei > 1 luxe goed.

Kruiselingse prijselasticiteit: Ek = (procentuele verandering van Qv van goed A) / (procentuele verandering van de prijs van goed B). Ek > 0 substituten, Ek < 0 complementen.

Consumentensurplus = oppervlakte tussen de vraaglijn en de prijs, tot aan de evenwichtshoeveelheid; producentensurplus = oppervlakte tussen de prijs en de aanbodlijn.

Bij een prijsmaximum onder de evenwichtsprijs ontstaat een vraagoverschot (Qv > Qa); bij een prijsminimum boven de evenwichtsprijs ontstaat een aanbodoverschot (Qa > Qv).

Een verschuiving van de vraaglijn ontstaat door veranderingen in inkomen, voorkeuren, prijzen van andere goederen of verwachtingen; een beweging langs de vraaglijn alleen door een prijsverandering van het goed zelf.

De betalingsbereidheid is de prijs die een consument maximaal voor een eenheid wil betalen; de marginale opbrengst voor de verkoper is de marktprijs bij volkomen concurrentie.

Totale kosten TK = TCK + TVK (constante plus variabele kosten); gemiddelde kosten GTK = TK / Q; marginale kosten MK = ΔTK / ΔQ.

Totale opbrengst TO = P × Q; marginale opbrengst MO = ΔTO / ΔQ. Bij volkomen concurrentie geldt MO = P; bij monopolie ligt MO onder de prijs.

Winstmaximalisatie bij MO = MK. Bij volkomen concurrentie betekent dit P = MK; bij monopolie bepaalt de monopolist de prijs op de vraaglijn bij de winstmaximaliserende hoeveelheid.

Break-evenpunt: TO = TK, dus P × Q = TCK + TVK. Dekkingsbijdrage per product = P − GVK; break-evenafzet = TCK / (P − GVK).

Volkomen concurrentie kenmerken: veel aanbieders, homogeen product, vrije toe- en uittreding, transparante markt; de individuele aanbieder is prijsnemer.

Monopolistische concurrentie: veel aanbieders met een heterogeen product; op korte termijn winst mogelijk, op lange termijn verdwijnt de winst door toetreding.

Oligopolie: weinig aanbieders met wederzijdse afhankelijkheid; prijsstarheid en mogelijke kartelvorming zijn typische verschijnselen.

Schaalvoordelen verlagen de GTK bij grotere afzet (dalend deel GTK-curve); schaalnadelen treden op als de GTK weer stijgen.

Collectieve goederen zijn niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend; particuliere aanbieders leveren ze niet via de markt, dus is overheidsfinanciering nodig.

Externe effecten zijn kosten of baten die niet in de prijs zijn verwerkt. Negatieve externe effecten leiden tot overproductie; internaliseren kan via accijns of heffing.

Bij een negatief extern effect geldt maatschappelijke kosten = private kosten + externe kosten; het maatschappelijk optimum ligt waar de maatschappelijke kosten gelijk zijn aan de maatschappelijke baten.

Accijns verhoogt de aanbodkosten, verschuift de aanbodlijn omhoog en verhoogt de consumentenprijs; de afzet daalt afhankelijk van de prijselasticiteit.

Een subsidie verlaagt de kosten, verschuift de aanbodlijn omlaag en verhoogt de afzet; bij inelastische vraag is het effect op de prijs kleiner dan bij elastische vraag.

Publieke goederen en diensten met positieve externe effecten (onderwijs, gezondheidszorg) worden vaak gesubsidieerd of zelf aangeboden om onderconsumptie te voorkomen.

Overheidsregulering bij natuurlijke monopolies: maximumprijs of tariefregulering om prijszetting boven de maatschappelijk optimale prijs te beperken.

Milieubeleid kan bestaan uit heffingen (prijsprikkel), verhandelbare emissierechten (hoeveelheidsprikkel) of normering; bij emissiehandel bepaalt de overheid de totale hoeveelheid uitstoot.

Vraag naar arbeid is afgeleide vraag; een werkgever vraagt arbeid tot het punt waar de marginale opbrengst van arbeid gelijk is aan de marginale kosten van arbeid (loon).

Aanbod van arbeid hangt af van loon, bevolkingsomvang, participatiegraad en preferenties; de beroepsbevolking = werkzame personen + werklozen.

Werkloosheid: frictiewerkloosheid (zoeken), conjuncturele werkloosheid (vraaguitval) en structurele werkloosheid (kwalitatieve of kwantitatieve mismatch).

Participatiegraad = beroepsbevolking / potentiële beroepsbevolking × 100%; werkloosheidspercentage = werklozen / beroepsbevolking × 100%.

Loonvorming via cao's en minimumloon; een minimumloon boven het evenwichtsloon kan werkloosheid veroorzaken bij een elastische arbeidsvraag.

Lorenzcurve en Gini-coëfficiënt meten inkomensongelijkheid; een rechtere Lorenzcurve betekent een gelijkere verdeling en een lagere Gini-waarde.

Progressieve belastingheffing en sociale uitkeringen verkleinen de secundaire inkomensverschillen ten opzichte van de primaire verdeling.

Human capital: scholing en ervaring verhogen de productiviteit en daarmee het loon; dit verklaart een deel van de loonverschillen.

BBP = C + I + O + (E − M), waarbij C consumptie, I investeringen, O overheidsbestedingen, E export en M import zijn.

Nominaal BBP tegen marktprijzen omrekenen naar reëel BBP: reëel BBP = nominaal BBP / prijsindex × 100 (basisjaar = 100).

Economische groei = procentuele verandering van het reëel BBP per hoofd van de bevolking; dit corrigeert voor bevolkingsgroei.

Inflatie = procentuele stijging van de consumentenprijsindex (CPI); de CPI vergelijkt een vast pakket goederen met het basisjaar.

Bestedingsevenwicht in een eenvoudig keynesiaans model: Y = C + I + O + E − M, met C = c0 + c × (Y − B) en M = m0 + m × Y.

De multiplier = 1 / (1 − c + m), waarbij c de marginale consumptiequote en m de marginale invoerquote is; een grotere multiplier versterkt bestedingsimpulsen.

Conjunctuurfasen: hoogconjunctuur, neergang, laagconjunctuur en herstel; automatische stabilisatoren (belastingen, uitkeringen) dempen schommelingen.

Structurele werkloosheid en inflatie kunnen tegelijk optreden (stagflatie) wanneer een aanbodschok de productiekosten verhoogt.

De betalingsbalans bestaat uit de lopende rekening (goederen, diensten, inkomens, inkomensoverdrachten) en de kapitaal- en financiële rekening; in principe is de balans in evenwicht.

Handelsbalans = exportwaarde van goederen − importwaarde van goederen; een overschot draagt positief bij aan de lopende rekening.

Wisselkoers: appreciatie maakt export duurder en import goedkoper; depreciatie maakt export goedkoper en import duurder.

Een land met een tekort op de lopende rekening leent in feite van het buitenland; dit blijkt uit een overschot op de financiële rekening.

Comparatieve kosten: een land heeft een comparatief voordeel als het een goed tegen relatief lagere alternatieve kosten produceert dan een ander land.

Protectionisme (invoerrechten, quota, normen) beschermt binnenlandse producenten maar verhoogt de prijs voor consumenten en kan vergeldingsmaatregelen uitlokken.

De Europese Unie kent een interne markt met vrij verkeer van goederen, diensten, personen en kapitaal; de eurozone heeft één gemeenschappelijk monetair beleid via de ECB.

De ECB beheerst de rente om inflatie rond 2% te houden; een renteverhoging remt bestedingen en kan de wisselkoers van de euro opdrijven.

Geld heeft drie functies: ruilmiddel, rekenmiddel en oppotmiddel; chartaal geld bestaat uit munten en bankbiljetten, giraal geld uit direct opvraagbare tegoeden.

De maatschappelijke geldhoeveelheid M1 omvat chartaal geld plus giraal geld in handen van het publiek (niet van banken).

Geldschepping door banken: bij kredietverlening ontstaat giraal geld; geldschepping = verstrekte kredieten − afgeloste kredieten.

Geldvernietiging treedt op als kredieten worden afgelost of als het publiek chartaal geld aanhoudt buiten het girale circuit.

De liquiditeitsquote = maatschappelijke geldhoeveelheid / nominaal BBP × 100%; een stijging duidt op meer geld in omloop ten opzichte van de productie.

De beleidsrente van de ECB beïnvloedt de marktrente; een lagere rente maakt lenen aantrekkelijker en sparen minder aantrekkelijk.

De kwantitatieve vergelijking (verkeersvergelijking van Fisher): M × V = P × T, waarbij een sterke groei van M bij gelijke V en T tot prijsstijging leidt.

Een rentestijging verhoogt de kosten van leningen, remt consumptie en investeringen en kan de inflatie afremmen.