Indexatie en koopkracht bij het pensioenfonds
Mevrouw De Vries (67) ontvangt AOW en een aanvullend pensioen, samen €1.800 bruto per maand; daarvan is €700 AOW. Haar pensioenfonds heeft een dekkingsgraad van 104%: bezittingen €52 miljard tegenover verplichtingen van €50 miljard. Volgens het pensioenreglement mag het fonds alleen indexeren bij een dekkingsgraad van minstens 110%. De inflatie was vorig jaar 4,2% en wordt dit jaar 3,0%. De AOW stijgt dit jaar met 5% omdat het minimumloon stijgt; het aanvullend pensioen blijft nominaal gelijk. Mevrouw De Vries heeft €30.000 spaargeld tegen 2,5% rente. Haar vaste lasten stijgen harder dan gemiddeld: energie +18%, huur +5,5%. Het fonds overweegt toch volledig te indexeren en wijst erop dat gepensioneerden geen mogelijkheid hebben om hun inkomen aan te vullen.
1. Bereken de koopkrachtontwikkeling van mevrouw De Vries over dit jaar in procenten. Gebruik een inflatie van 3,0%.
Read the worked answer
Stap 1 – nieuw bruto inkomen AOW: €700 × 1,05 = €735 (+€35). Aanvullend pensioen: €1.100 (nominaal gelijk). Totaal: €735 + €1.100 = €1.835.
Stap 2 – nominale stijging €1.835 / €1.800 = 1,0194, dus +1,94%.
Stap 3 – reële verandering Koopkrachtindex = 1,0194 / 1,030 = 0,9897. De koopkracht daalt met ongeveer 1,0%.
Interpretatie Het nominale inkomen stijgt wel, maar minder dan de prijzen. De AOW compenseert de inflatie ruim (5% > 3%), het aanvullend pensioen helemaal niet (0% < 3%). Omdat het aanvullend pensioen het grootste deel van haar inkomen is (€1.100 van €1.800, dus 61%), drukt dat de totale koopkracht.
Extra kanttekening De gemiddelde inflatie van 3,0% onderschat haar situatie: energie +18% en huur +5,5% wegen zwaar voor een gepensioneerde die veel thuis is en een groot deel van haar inkomen aan vaste lasten uitgeeft. Haar persoonlijke koopkracht daalt dus waarschijnlijk meer dan 1,0%. Dat is een reëel indexatieprobleem, geen rekenfout.
2. Leg uit waarom de dekkingsgraad daalt als de marktrente daalt, ook al blijven het aantal deelnemers en de toegezegde pensioenen gelijk.
Read the worked answer
Wat is de dekkingsgraad? Dekkingsgraad = bezittingen / verplichtingen × 100%. Nu: €52 mrd / €50 mrd = 104%.
Stap 1 – de verplichtingen worden contant gemaakt Het fonds moet nu en in de toekomst pensioen uitbetalen, bijvoorbeeld over 20 jaar. Die toekomstige bedragen worden omgerekend naar een waarde vandaag met een disconteringsvoet die samenhangt met de marktrente. Daalt de rente, dan daalt de disconteringsvoet en stijgt de contante waarde van de verplichtingen. De verplichtingen zijn langdurig (hoge duration), dus dit effect is groot.
Stap 2 – de bezittingen reageren minder Obligaties in de portefeuille worden wel meer waard, maar het fonds belegt ook in aandelen en vastgoed, die niet of nauwelijks profiteren van een lagere rente (en soms dalen bij onzekerheid). Per saldo stijgen de bezittingen minder dan de verplichtingen.
Stap 3 – gevolg De teller stijgt minder dan de noemer, dus de dekkingsgraad daalt, terwijl er feitelijk niets is veranderd aan de belofte of het aantal deelnemers. Daarom is indexeren bij lage rente zo moeilijk: het fonds moet eerst herstellen, en dat kost premie of rendement.
Conclusie Een dekkingsgraad is geen vast gegeven maar een momentopname die sterk afhangt van de rente. Een fonds met 104% zit dicht bij de grens waarbij een herstelplan vereist is.
3. Bereken het effect van volledige indexatie (4,2%) op de dekkingsgraad en beoordeel of het fonds moet indexeren. Betrek de belangen van gepensioneerden en van jongere deelnemers.
Read the worked answer
Berekening Indexatie met 4,2% verhoogt de verplichtingen met 0,042 × €50 mrd = €2,1 mrd, naar €52,1 mrd. De bezittingen blijven €52 mrd. Nieuwe dekkingsgraad: 52 / 52,1 × 100% = 99,8%.
Dat is onder de 100%: het fonds zou dan moeten korten op alle pensioenen, en het herstelplan wordt aangescherpt. Indexeren met 3,0% kost €1,5 mrd en leidt tot 52 / 51,5 = 101,0%: nog steeds ver onder de 110%-grens van het reglement.
Belangen van gepensioneerden
- Zij kunnen hun inkomen niet meer aanvullen met werk; bij 3% inflatie verliezen zij per jaar 3% koopkracht, en dat stapelt zich op.
- De AOW compenseert een deel, maar het aanvullend pensioen is voor mevrouw De Vries 61% van haar inkomen.
- Indexatie nu geeft directe koopkrachtbescherming aan een groep die niet kan bijverdienen.
Belangen van jongere deelnemers
- Indexatie nu verlaagt de buffer; bij tegenvallende rendementen volgt later een korting of een premieverhoging, en die rekening betalen vooral de jongeren.
- Jongeren hebben nog decennia rendement; hun pensioen is gebaat bij een gezond fonds, niet bij een uitgeputte buffer.
- Het is oneerlijk om nu meer uit te keren dan is verdiend: dat is een overdracht van jong naar oud.
Eindoordeel Volledige indexatie is onverantwoord: de dekkingsgraad zakt onder 100% en dwingt tot korten. Het fonds moet zich aan het reglement houden en eerst herstellen. Een gedeeltelijke, voorwaardelijke indexatie is alleen verdedigbaar als het herstelplan dat toestaat en als de premie niet onevenredig bij jongeren terechtkomt. Communiceer bovendien duidelijk dat het hier om uitgestelde koopkracht gaat, niet om een afgewezen recht.