Overheid
Wat het examen vraagt
Het domein Overheid gaat over de collectieve sector: wat de overheid doet, hoe ze dat betaalt en wat de gevolgen zijn voor burgers en bedrijven. Het examen toetst of je collectieve voorzieningen kunt herkennen, of je directe en indirecte belastingen en premies kunt onderscheiden en of je een eenvoudige overheidsbegroting kunt lezen. Je moet kunnen uitleggen wat een overschot, een tekort en de staatsschuld betekenen.
Collectieve sector en voorzieningen
- Collectieve sector: overheid en sociale fondsen; de overheid bekostigt voorzieningen die voor iedereen belangrijk zijn.
- Particuliere sector: bedrijven en huishoudens die op de markt goederen en diensten kopen en verkopen.
- Collectieve voorzieningen: bijvoorbeeld wegen, onderwijs, politie, rechtspraak en zorg.
- De overheid financiert deze voorzieningen vooral uit belastingen en premies.
Belastingen en premies
Directe belastingen worden geheven over inkomen, winst of vermogen, bijvoorbeeld inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting. Indirecte belastingen zitten in de prijs van goederen en diensten, zoals btw en accijns. Btw kent een algemeen tarief van 21% en een verlaagd tarief van 9%. Accijns zit extra op bijvoorbeeld tabak, alcohol en brandstof. Premies betalen we voor sociale verzekeringen en volksverzekeringen, zoals AOW, WW en WIA. Belasting en premie zijn niet hetzelfde, ook al worden ze soms samen ingehouden.
Uitgewerkt voorbeeld
De overheid verwacht €340 miljard aan inkomsten en €360 miljard aan uitgaven. Het begrotingssaldo is €340 − €360 = −€20 miljard: een tekort van €20 miljard. Dat tekort wordt geleend, waardoor de staatsschuld stijgt met €20 miljard, tenzij er in dat jaar extra wordt afgelost. Btw berekenen: een product kost €100 exclusief btw. Bij 21% btw is de consumentenprijs €100 × 1,21 = €121; de btw is €21. Bij een verlaagd tarief van 9% wordt de prijs €109.
Valkuilen
- Btw inclusief en exclusief door elkaar halen.
- Een begrotingstekort gelijkstellen aan de staatsschuld.
- Alle premies als belasting zien; premies hebben een eigen bestemming.
- De collectieve sector gelijkstellen aan alleen de overheid.
- Vergeten dat accijns bovenop de btw in de prijs zit.