Overheid en bestuur: belastingen, sociale zekerheid en begroting
Wat dit domein toetst
Je leert hoe de overheid geld int en uitgeeft, hoe belastingen werken en hoe de sociale zekerheid is geregeld. Ook de bestuurslagen (Rijk, provincie, gemeente, waterschap) en het beïnvloeden van gedrag via accijns en subsidie komen aan bod.
Kernregels
- Collectieve sector: overheid en sociale fondsen, betaald uit belastingen en premies; niet gericht op winst.
- Directe belasting (inkomstenbelasting, loonheffing) op inkomen; indirecte belasting (btw, accijns) op goederen en diensten.
- Progressief tarief: een hoger inkomen betaalt een groter deel belasting. Bij schijven geldt het hoogste tarief alleen voor het deel boven de grens.
- Sociale zekerheid: volksverzekeringen (AOW, ANW, Wlz) voor iedereen; werknemersverzekeringen (WW, WIA) voor werknemers; bijstand als laatste vangnet via de gemeente.
- Subsidie verlaagt de kosten voor de producent en verschuift het aanbod; accijns verhoogt de prijs en remt de consumptie.
- Overheidsbegroting: inkomsten en uitgaven. Een tekort betekent lenen en een hogere staatsschuld.
Uitgewerkt voorbeeld
Een fles drank kost € 10 exclusief btw. De accijns bedraagt € 2,50 per fles en het btw-tarief is 21%. Eerst de accijns erbij: 10 + 2,50 = € 12,50. Daarna de btw: 12,50 × 1,21 = € 15,13. De consument betaalt dus € 5,13 meer dan de kale prijs. Verhoogt de overheid de accijns met € 1, dan stijgt de consumentenprijs met 1 × 1,21 = € 1,21; de btw tilt de accijnsverhoging dus mee omhoog.
Valkuilen
- Btw berekenen over het bedrag exclusief accijns in plaats van over het bedrag inclusief accijns.
- Denken dat bij een progressief stelsel het hoogste tarief over het hele inkomen gaat.
- Bijstand en WW verwisselen: bijstand is gemeentelijk en inkomensafhankelijk, WW eist een arbeidsverleden.
- Een subsidie als inkomsten voor de consument boeken terwijl zij de kosten van de producent verlaagt.