VWO Economie cheat sheet

Schaarste is het kernbegrip: behoeften zijn onbeperkt, middelen (productiefactoren) zijn beperkt; elke keuze kent opportuniteitskosten gelijk aan de waarde van het beste alternatief dat wordt opgeofferd.

Productiefactoren: arbeid, kapitaal, natuur en ondernemerschap; bijbehorende beloningen zijn loon, rente/huur, pacht en winst.

Vraag- en aanbodlijnen: bij een prijsverandering treedt een beweging langs de lijn op (gevraagde/aangeboden hoeveelheid); bij andere factoren verschuift de lijn zelf.

Evenwichtsprijs en -hoeveelheid volgen uit Qv = Qa; bij een maximum- of minimumprijs ontstaat een tekort respectievelijk overschot, met welvaartsverlies (Harberger-driehoek).

Prijs- en inkomenselasticiteit: Ev = %ΔQv / %ΔP; bij |Ev| > 1 elastisch, bij |Ev| < 1 inelastisch. Inkomenselasticiteit onderscheidt inferieure (< 0), noodzakelijke (0-1) en luxe goederen (> 1).

Kruiselingse prijselasticiteit: positief bij substituten, negatief bij complementen.

Consumentensurplus = oppervlak tussen vraagcurve en prijs; producentensurplus = oppervlak tussen prijs en aanbodcurve; totale welvaart is de som.

Externe effecten: negatief extern effect leidt tot maatschappelijke kosten boven private kosten; bij een Pigouviaanse heffing ter hoogte van de marginale externe kosten wordt de welvaart gemaximaliseerd.

Collectieve goederen zijn niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend; bij quasi-collectieve goederen is uitsluiting technisch mogelijk maar maatschappelijk onwenselijk.

Marktvormen onderscheiden op aantal aanbieders, mate van productdifferentiatie en toetredingsbarrières: volledige mededinging, monopolistische concurrentie, oligopolie, monopolie.

Bij volledige mededinging geldt voor de individuele aanbieder P = MO = GVK in het lange-termijnevenwicht; bedrijven zijn prijsnemers.

Monopolist maximaliseert winst bij MO = MK; de prijs wordt afgelezen op de vraagcurve, dus P > MO en er is een deadweight loss.

MO = MK is de algemene winstmaximalisatieregel; bij volkomen concurrentie valt MO samen met de marktprijs.

Break-evenpunt: totale opbrengsten (TO) gelijk aan totale kosten (TK); de dekkingsbijdrage per product is P - GVK.

Kostensoorten: constante kosten (TK bij Q = 0), variabele kosten, gemiddelde totale kosten GTK = TK / Q; GTK is minimaal waar GTK = MK.

Producenten- en consumentensurplus bij monopolie zijn kleiner dan bij volkomen concurrentie; het verschil is het welvaartsverlies.

Prijselasticiteit van het aanbod bepaalt hoe sterk de evenwichtsprijs reageert op een vraagschok; bij inelastisch aanbod is de prijsreactie groot.

Schaalvoordelen (dalende GTK) vormen een natuurlijk monopolie en een toetredingsbarrière.

Bbp (bruto binnenlands product) meet de waarde van alle geproduceerde goederen en diensten in een land in een periode; reëel bbp corrigeert voor inflatie via een prijsindex.

Bbp berekenen via bestedingen: C + I + O + (E - M), waarbij voorraden als investering tellen.

Nominaal bbp = reëel bbp × prijsindex / 100; economische groei wordt doorgaans gemeten als procentuele verandering van het reëel bbp.

Inflatie meten met de consumentenprijsindex (CPI): gewogen gemiddelde van prijsstijgingen volgens een vast bestedingspakket.

Werkloosheid: geregistreerde werkloosheid, beroepsbevolking = werkzame personen + werklozen; werkloosheidspercentage = werklozen / beroepsbevolking × 100.

Soorten werkloosheid: frictie-, conjuncturele, structurele en seizoenwerkloosheid; alleen conjuncturele werkloosheid verdwijnt bij herstel van de bestedingen.

Arbeidsproductiviteit = productie / arbeidsjaren; loonkosten per eenheid product = loonsom / productievolume.

Phillipscurve: op korte termijn een ruilrelatie tussen inflatie en werkloosheid; op lange termijn verdwijnt die ruil bij rationele verwachtingen (natuurlijke werkloosheid).

Conjunctuur: bestedingsval leidt via multiplier tot extra inkomensdaling; multiplier = 1 / (1 - c), waarbij c de marginale consumptiequote is.

Overheidsbegroting: inkomsten (belastingen, premies) versus uitgaven; begrotingssaldo = inkomsten - uitgaven; EMU-saldo maximaal -3% van het bbp volgens de Europese begrotingsregels.

Staatsschuldquote = staatsschuld / bbp × 100; de Europese norm is 60% van het bbp.

Progressieve belasting: gemiddeld tarief stijgt met het inkomen; proportioneel tarief is constant; degressief tarief daalt met het inkomen.

Nivelleren versus denivelleren: progressieve heffing en inkomensafhankelijke uitkeringen verkleinen de inkomensverschillen (nivelleren).

Sociale zekerheid: werknemersverzekeringen (WW, WIA) versus volksverzekeringen (AOW, Wlz); uitkeringen kunnen inkomens- of loondervingskarakter hebben.

Automatische stabilisatoren: progressieve belastingen en uitkeringen dempen conjuncturele schommelingen zonder nieuw beleid.

Nationaal inkomen = loonsom + winst + pacht + rente; de inkomensverdeling kan primair (markt) en secundair (na herverdeling) worden gemeten.

Lorenzcurve en Gini-coëfficiënt: hoe verder de Lorenzcurve van de diagonaal ligt, hoe ongelijker de inkomensverdeling; Gini = 0 betekent volledige gelijkheid.

Collectieve lastendruk = collectieve lasten / bbp × 100.

Betalingsbalans: lopende rekening (goederen, diensten, inkomensoverdrachten) plus kapitaal- en financiële rekening; de saldi sluiten op nul door de post 'saldo niet-ingedeelde transacties'.

Handelsbalans = exportwaarde - importwaarde van goederen; overschot betekent netto export van kapitaal.

Wisselkoers: bij appreciatie wordt de eigen munt duurder, dalen exportprijzen in vreemde valuta niet maar stijgen ze, en verslechtert de concurrentiepositie; bij depreciatie omgekeerd.

Vraag en aanbod van vreemde valuta bepalen de zwevende wisselkoers; bij een vaste koers intervenieert de centrale bank met valutareserves.

Internationale arbeidsverdeling berust op comparatieve kostenverschillen; het comparatieve voordeel bepaalt de specialisatie.

Protectionisme: invoerrechten, contingentering en exportsubsidies beschermen binnenlandse producenten, maar verhogen consumentenprijzen en leiden tot welvaartsverlies.

EU-interne markt: vrij verkeer van goederen, diensten, personen en kapitaal; de eurozone kent één monetair beleid via de ECB.

Mondialisering: toename van internationale handel en kapitaalstromen, gemeten als exportquote = export / bbp × 100.

Ontwikkelingslanden: comparatief voordeel vaak in grondstoffen; ruilvoet = exportprijsindex / importprijsindex × 100.

Geld heeft drie functies: ruilmiddel, rekenmiddel en oppotmiddel; chartaal geld is munten en bankbiljetten, giraal geld staat op betaalrekeningen.

Geldcreatie door banken: bij een kasreservecoëfficiënt r is de maximale geldcreatie gelijk aan de initiële storting × 1 / r.

Monetaire aggregaten: M1 = chartaal geld + giraal geld; M2 en M3 voegen spaargeld en deposito's toe.

De ECB streeft naar een inflatie van 2% op middellange termijn; het belangrijkste instrument is de rente op de depositofaciliteit.

Rentebeleid: een renteverhoging remt de bestedingen via hogere leenkosten en een hogere spaaropbrengst, waardoor de inflatie daalt.

Transmissiekanalen van monetair beleid: rentekanaal, kredietkanaal, wisselkoerskanaal en vermogenskanaal.

Reële rente = nominale rente - inflatie (bij benadering); de Fisher-vergelijking beschrijft dit verband.

Vraag naar geld (liquiditeitsvoorkeur): transactiemotief, voorzorgsmotief en speculatiemotief; bij een hogere rente daalt de speculatieve geldvraag.

Inflatie kan ontstaan door bestedingsinflatie (vraag > aanbod) of kosteninflatie (stijgende loon- of grondstofkosten); bij loonindexatie ontstaat een loon-prijsspiraal.

Ondernemingsvormen: eenmanszaak en vof (persoonlijke aansprakelijkheid), bv en nv (beperkte aansprakelijkheid); bij een nv zijn aandelen vrij verhandelbaar.

Jaarrekening: balans met activa (bezittingen) en passiva (eigen vermogen en vreemd vermogen); balansposten zijn een momentopname, de resultatenrekening betreft een periode.

Resultatenrekening: omzet - inkoopwaarde van de omzet = brutowinst; brutowinst - bedrijfskosten = bedrijfsresultaat; daarna rente en belasting leiden tot nettowinst.

Kengetallen: current ratio = vlottende activa / kortlopende schulden; solvabiliteit = eigen vermogen / totaal vermogen; rentabiliteit = winst / gemiddeld eigen vermogen × 100.

Afschrijving: jaarlijkse waardevermindering door slijtage of technische veroudering; afschrijvingskosten verlagen de winst maar zijn geen uitgave.

Liquiditeit versus solvabiliteit: liquiditeit gaat over het kunnen betalen van kortlopende schulden, solvabiliteit over het kunnen voldoen aan alle verplichtingen.

Investeringsselectie: netto contante waarde (NCW) = som van verdisconteerde kasstromen - investering; een positieve NCW betekent een rendabele investering.

Terugverdientijd = het aantal perioden waarin de cumulatieve kasstromen de investering terugverdienen; hoe korter, hoe gunstiger.

Break-evenafzet = constante kosten / (verkoopprijs - variabele kosten per product).