Goed en slecht functionerende markten
Goed en slecht functionerende markten toetst marktfalen en overheidsingrijpen. Je moet externe effecten, collectieve goederen en mededingingsproblemen herkennen en beoordelen of overheidsbeleid de welvaart verhoogt.
Kernregels
- Marktfalen: de markt leidt niet tot een maatschappelijk optimale uitkomst.
- Negatief extern effect: kosten voor derden, niet in de private kosten. Bij een vrije markt is de productie te hoog.
- Positief extern effect: baten voor derden, niet in de private baten. Bij een vrije markt is de productie te laag.
- Collectief goed: niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend. Daardoor ontstaat vrijbuitersgedrag en onderproductie.
- Merit goods worden door de overheid gestimuleerd; demerit goods ontmoedigd.
- Pigouviaanse belasting: heffing gelijk aan de externe kosten per eenheid; emissiehandel werkt via een plafond en verhandelbare rechten.
- Mededingingsbeleid bestrijdt kartels en misbruik van macht; een natuurlijk monopolie vraagt regulering.
Rekenvoorbeeld
De private kosten van een product zijn €10 per stuk; de externe kosten zijn €4 per stuk. De maatschappelijke kosten zijn €14. Zonder ingrijpen produceert de markt waar de vraag gelijk is aan de private aanbodcurve; de prijs is dan te laag en de hoeveelheid te hoog. Een belasting van €4 per stuk verschuift de aanbodcurve naar de maatschappelijke kosten. Producenten houden nu rekening met de vervuiling; de hoeveelheid daalt en de welvaartsverliezen door het externe effect nemen af. De belastingopbrengst kan worden gebruikt voor compensatie of voorzieningen.
Veelgemaakte fouten
- Private kosten en maatschappelijke kosten verwisselen.
- Collectieve goederen verwarren met goederen die door de overheid worden aangeboden.
- Vrijbuitersgedrag niet koppelen aan niet-uitsluitbaarheid.
- Denken dat elke belasting welvaart verhoogt.
- Overheidsfalen negeren: beleid kan ook kosten en neveneffecten hebben.