Litotes: ‘il n’est pas rare que’
Je bespreekt met een havoleerling een artikel van 105 woorden over lezen onder jongeren. De kernzin is: ‘Il n’est pas rare que les adolescents lisent des romans en ligne.’ De leerling vertaalt dit als ‘Het is zeldzaam dat tieners online romans lezen’ en kiest bij de vraag ‘Hoe vaak lezen tieners volgens de tekst online romans?’ voor ‘zelden’. In dezelfde alinea staat: ‘De plus en plus de jeunes découvrent la lecture sur leur téléphone.’ De leerling ziet ‘n’est pas rare’ over het hoofd als dubbele ontkenning en leest alleen ‘rare’. De examenopgave vraagt naar de frequentie. Je wilt de leerling leren om negatie en litotes systematisch te analyseren. Er zijn nog 6 minuten en de leerling wil de vraag nu afronden.
1. Wat betekent ‘il n’est pas rare que’ en hoe verhoudt die uitdrukking zich tot ‘de plus en plus’ in dezelfde alinea?
Read the worked answer
Betekenis: ‘Het is niet zeldzaam dat’ = het komt vaak voor. De dubbele ontkenning (‘ne...pas’ + ‘rare’) heft elkaar op: niet-zeldzaam = gewoon/veelvoorkomend. De leerling vertaalt alleen ‘rare’ en komt daardoor op ‘zelden’, het tegenovergestelde.
Verband met ‘de plus en plus’: beide signalen wijzen op een toenemende of veelvoorkomende praktijk. ‘De plus en plus de jeunes découvrent la lecture sur leur téléphone’ versterkt dat online lezen onder tieners juist toeneemt. De juiste antwoordoptie is dus ‘vaak’ of ‘in toenemende mate’, niet ‘zelden’.
2. Leg uit waarom de leerling ‘rare’ hier niet los mag vertalen. Welke leesstrategie helpt wel?
Read the worked answer
In het Frans wordt ontkenning gevormd met een circumfix: ‘ne’ ... ‘pas’. Het bijvoeglijk naamwoord ‘rare’ staat tussen die twee delen en wordt dus ontkend. Wie alleen ‘rare’ leest, mist de negatie. De juiste strategie is: zoek eerst de werkwoordsvorm en de ontkenningsdelen, bepaal daarna de betekenis van de hele eenheid.
Bij ‘il n’est pas rare que’ hoort een vaste vertaling: ‘het is niet ongewoon dat’. Context (‘de plus en plus’) bevestigt de frequentie. De leerling moet dus niet woord voor woord vertalen maar de negatie als structuur zien.
3. Formuleer een korte oefenregel die de leerling bij dit soort zinnen kan toepassen.
Read the worked answer
Oefenregel: ‘Zie je ne...pas, ne...jamais, ne...rien? Streep dan eerst de hele ontkenning aan en vertaal pas daarna de rest.’ Voor litotes zoals ‘il n’est pas rare’ geldt: ‘niet + negatief woord = positief’.
Laat de leerling de zin hardop parafraseren: ‘Het is niet zeldzaam dat...’ → ‘Het komt vaak voor dat...’. Controleer daarna met de context of de frequentie klopt. Zo voorkomt hij de valkuil van het losse woord ‘rare’.