Tijdlijnwand: vier voorwerpen bij tijdvak en kenmerkend aspect
De derde klassen van een school bouwen een tijdlijnwand voor het streekmuseum. Vier voorwerpen liggen klaar. (1) Een vuurstenen pijlpunt, gevonden bij graafwerk aan het kanaal, met duidelijke bewerkingssporen. (2) Een fragment van een Romeinse dakpan met het stempel van het Tiende Legioen, gevonden op een akker. (3) Een gedrukt pamflet uit 1609 waarin twee predikanten ruziën over de vraag of de strijd met Spanje moet stoppen. (4) Een foto uit 1923 van een meisje van 13 aan een spoelmachine in de textielfabriek, met op de achterkant in potlood: 'Nel, 11 uur per dag, 60 cent'. De opdracht luidt: zet elk voorwerp bij een tijdvak en bij een kenmerkend aspect en leg in twee zinnen uit waarom. Een leerling zucht: 'Dit is makkelijk, ik zoek gewoon het jaartal op en klaar.'
1. Plaats voorwerp 1, 3 en 4 bij een tijdvak en noem bij elk een passend kenmerkend aspect. Leg je keuze uit met een kenmerk uit het voorwerp zelf.
Read the worked answer
Voorwerp 1 (vuurstenen pijlpunt): tijdvak van jagers en boeren. Kenmerkend aspect: de levenswijze van jagers-verzamelaars. Onderbouwing: vuursteen met bewerkingssporen is typisch voor werktuigen uit die tijd. Wees wel eerlijk: een pijlpunt alleen bewijst niet of de gebruikers jagers of boeren waren; daarvoor heb je de vindplaats en ander materiaal (aardewerk, bot) nodig. Het voorwerp is een aanwijzing, geen sluitend bewijs.
Voorwerp 3 (pamflet 1609): tijdvak van regenten en vorsten (1600-1700). Kenmerkend aspect: het conflict in de Nederlanden dat leidde tot de Nederlandse staat - hier het debat over doorgaan of vrede sluiten met Spanje. Let op het grensgeval: het onderwerp begon in het vorige tijdvak, maar het voorwerp dateert van 1609 en hoort dus bij tijdvak 5. Ook het gedrukte pamflet zelf past bij die tijd: drukken en publiek discussiëren.
Voorwerp 4 (foto 1923): qua jaartal tijdvak van de wereldoorlogen (1900-1950). Het aspect dat de foto toont is echter industrialisatie en sociale kwestie: kinderarbeid, lange dagen, laag loon. Die ontwikkeling komt uit de negentiende eeuw en loopt door - de foto laat dus continuïteit zien.
2. Een leerling schrijft: 'Voorwerp 4 hoort bij de tijd van wereldoorlogen, want de foto is van 1923 en ziet er oud uit.' Wat is juist en wat is onjuist aan deze redenering?
Read the worked answer
Juist is het jaartal: 1923 valt binnen het tijdvak van de wereldoorlogen (1900-1950). Als je alleen naar de datum kijkt, klopt de plaatsing.
Onjuist zijn twee dingen. Ten eerste 'ziet er oud uit': ouderdom is geen criterium. Een foto uit 1923 hoort bij het tijdvak vanwege de datum, niet vanwege de korrel of het zwart-wit. Ten tweede de koppeling met het kenmerkend aspect: de wereldoorlogen zijn niet wat de foto laat zien. Op de foto staat kinderarbeid in een textielfabriek met '11 uur per dag, 60 cent' - dat hoort bij industrialisatie en sociale kwestie, een ontwikkeling uit de negentiende eeuw die in 1923 nog doorwerkt. De foto is dus een bron voor continuïteit.
De les: de datum bepaalt het tijdvak, de inhoud bepaalt het kenmerkend aspect, en die twee hoeven niet hetzelfde verhaal te vertellen.
3. Waarom is deze opdracht meer dan jaartallen stampen? Noem twee vaardigheden die je nodig hebt en leg uit waarom de opmerking van de leerling ('ik zoek gewoon het jaartal op') te kort door de bocht is.
Read the worked answer
Twee vaardigheden: (1) bronkenmerken gebruiken - je moet uit het voorwerp zelf afleiden wat het is: het stempel van het Tiende Legioen, het potloodopschrift met loon en werktijd, de bewerkingssporen op vuursteen. Zonder die kenmerken weet je alleen de datum en niet wat het voorwerp betekent. (2) Tijdvak en kenmerkend aspect onderscheiden - het tijdvak volgt uit de datum, het aspect uit de inhoud; bij grensgevallen (1609, 1923) moet je kunnen uitleggen waarom je iets bij het ene aspect plaatst en bij het andere tijdvak.
'Alleen het jaartal opzoeken' werkt niet, omdat je dan bij voorwerp 3 op '1609' uitkomt zonder te snappen dat het debat over vrede met Spanje juist het kenmerkende aspect is, en bij voorwerp 4 op '1923' zonder te zien dat de foto over kinderarbeid gaat. Je moet dus ook kunnen uitleggen waarom - en dat is precies wat het museum van de wand vraagt.