VMBO GL/TL Geschiedenis key terms

Een periode van ongeveer 25 tot 100 jaar met een eigen naam en kenmerkende aspecten, zoals 'Tijd van ontdekkers en hervormers'. Het vmbo-examen deelt de geschiedenis in tien zulke tijdvakken in.

Een belangrijk, typerend verschijnsel van een tijdvak dat je moet kunnen herkennen en uitleggen, bijvoorbeeld 'de opkomst van het christendom'. Bij elk tijdvak horen enkele vaste kenmerkende aspecten.

Een historische term met een vaste betekenis, zoals 'stadsrechten' of 'industrialisatie'. Je moet zo'n term kunnen uitleggen en aan een tijdvak of bron kunnen koppelen.

Alles waaruit je informatie over het verleden haalt, zoals een tekst, foto, kaart, schilderij of voorwerp. Bij elke bron vraag je je af wie hem maakte, wanneer en met welk doel.

Een bron die in de tijd zelf is gemaakt door iemand die erbij was of het meemaakte, bijvoorbeeld een brief uit 1650 of een foto van een gebeurtenis. De maker staat dicht bij wat hij beschrijft.

Een bron die later over het verleden is gemaakt, zoals een geschiedenisboek of een documentaire. De maker was er niet zelf bij en baseert zich op andere bronnen.

De mate waarin je een bron kunt geloven. Je beoordeelt dit door te kijken naar de maker, het doel, de tijd, de informatie die hij kende en of hij partij was.

De vraag of een bron of voorbeeld typerend is voor een grotere groep of periode, of juist een uitzondering. Eén dagboek zegt nog niet hoe alle arbeiders leefden.

Het idee dat iemands mening en waarneming afhangen van zijn tijd, plaats, positie en cultuur. Een rijke koopman beschreef armoede anders dan een arme arbeider dat deed.

Het bekijken van één gebeurtenis vanuit meerdere standpunten, bijvoorbeeld dat van kolonisator en gekoloniseerde. Zo zie je dat verschillende groepen dezelfde geschiedenis anders beleven.

Een uitleg of mening over het verleden die iemand geeft op basis van bronnen. Historici kunnen hetzelfde feit verschillend interpreteren en beargumenteren.

Een gebeurtenis of omstandigheid die maakt dat iets anders gebeurt, bijvoorbeeld misoogsten die honger veroorzaken. Je onderscheidt vaak directe en indirecte oorzaken.

Wat er na een gebeurtenis verandert of gebeurt, bijvoorbeeld dat een oorlog leidt tot een nieuwe grens. Gevolgen kunnen bedoeld of onbedoeld zijn en direct of pas later optreden.

Het doorlopen van iets over een langere periode zonder grote breuk, zoals het blijven bestaan van het geloof of van een machtsstructuur. Tegenover continuïteit staat verandering.

Een ingrijpende wijziging in de samenleving, zoals de komst van de stoommachine of een nieuwe grondwet. Je let op wat er precies veranderde, voor wie en hoe snel.

Het verleden indelen in perioden met een begin- en eindpunt, bijvoorbeeld de Middeleeuwen van ongeveer 500 tot 1500. Zo'n indeling is een keuze en kun je beargumenteren.

Een snelle, ingrijpende verandering in de politiek of economie, vaak met veel conflict, zoals de Franse Revolutie of de industriële revolutie. De samenleving ziet er daarna anders uit.

De overgang van werken met de hand naar werken met machines in fabrieken, vanaf ongeveer 1750 in Engeland. Veel mensen verhuisden van het platteland naar de stad.

Het groeien van steden doordat veel mensen van het platteland naar de stad verhuizen. Dit gebeurde sterk tijdens de industrialisatie, met soms slechte woonomstandigheden.

Het veroveren en besturen van gebieden buiten Europa door Europese landen, om grondstoffen, handel en macht. Nederland bestuurde bijvoorbeeld Nederlands-Indië.

Het gedwongen bezit en laten werken van mensen als eigendom. Europese landen vervoerden miljoenen Afrikanen naar plantages in Amerika, ook Nederland tot 1863 in Suriname en op de Antillen.

Het onafhankelijk worden van koloniën, vooral na de Tweede Wereldoorlog. Nederlands-Indië werd in 1949 onafhankelijk als Indonesië na een strijd om onafhankelijkheid.

Het streven naar een eigen natie met eigen taal, cultuur en bestuur, en het trots zijn op het eigen land. Nationalisme speelde een rol bij de vorming van staten en bij dekolonisatie.

De indeling van de Nederlandse samenleving in aparte groepen op grond van geloof of levensbeschouwing, zoals katholieken, protestanten en socialisten, met eigen scholen, kranten en verenigingen.

Het streven van een achtergestelde groep naar gelijke rechten en een gelijkwaardige positie, zoals vrouwen die strijden voor kiesrecht of arbeiders voor betere lonen.

De periode van spanning tussen het kapitalistische Westen onder leiding van de VS en het communistische Oostblok onder leiding van de Sovjet-Unie, ongeveer 1945 tot 1991, zonder directe grote oorlog.

Wat een samenleving uit het verleden bewaart en belangrijk vindt om door te geven, zoals monumenten, archieven, musea en tradities. Erfgoed laat zien welke geschiedenis een groep waardevol acht.

Een gebouw, standbeeld of plek die bewaard blijft vanwege historische of culturele waarde. In je eigen omgeving kun je erfgoed herkennen aan zo'n monument en aan de verhalen erbij.

Het herkennen van sporen uit het verleden in je eigen buurt, dorp of stad, zoals oude gebouwen, straatnamen, dijken of een museum. Zo zie je de grote geschiedenis terug in je eigen omgeving.

Nieuws en gebeurtenissen van nu. Je kunt die koppelen aan het verleden, bijvoorbeeld door te vragen welke historische oorzaken een hedendaags conflict heeft.

De volgorde van gebeurtenissen in de tijd, van vroeger naar later. Met een tijdlijn orden je gebeurtenissen en zie je wat eerder en wat later plaatsvond.

Een fout waarbij je iets uit een andere tijd in het verkeerde tijdvak plaatst, zoals een horloge op een schilderij uit 1400. Het herkennen hiervan helpt bij het beoordelen van bronnen.

Informatie die bewust eenzijdig wordt verspreid om mensen te overtuigen of te beïnvloeden, bijvoorbeeld een oorlogsposter. Herken propaganda aan overdrijving, emotie en het ontbreken van tegenstanders.

Twee gebeurtenissen, perioden of samenlevingen naast elkaar leggen en letten op overeenkomsten en verschillen. Zo kun je bijvoorbeeld de positie van vrouwen in twee tijdvakken tegenover elkaar zetten.

De mening die iemand inneemt over een historische of actuele kwestie. Je moet een standpunt kunnen herkennen in een bron en met argumenten kunnen beoordelen.

Een reden of bewijs waarmee je een standpunt onderbouwt, bijvoorbeeld met een bron of een historisch feit. Een goed antwoord op een examenvraag bevat een duidelijk standpunt met argumenten.

Een situatie waarin je moet kiezen tussen twee mogelijkheden die beide nadelen hebben, zoals een boer die in oorlogstijd moet kiezen tussen verzet en overleven. Zo'n keuze kun je historisch analyseren.