VMBO GL/TL Geschiedenis cheat sheet

Tijdvak 1 Jagers en Boeren: einde ca. 3000 v.C.; kenmerken jagen-verzamelen, landbouwrevolutie, eerste boerendorpen.

Tijdvak 2 Grieken en Romeinen: ca. 3000 v.C.–500 n.C.; kenmerken Griekse stadstaat en democratie, Romeinse expansie, verspreiding christendom.

Tijdvak 3 Monniken en Ridders: 500–1000; kenmerken hofstelsel, feodalisme, christelijke kerk en kloosters, Arabische wereld en islam.

Tijdvak 4 Steden en Staten: 1000–1500; kenmerken opkomst handel en steden, kruistochten, staatsvorming, Renaissance-humanisme.

Tijdvak 5 Ontdekkers en Hervormers: 1500–1600; kenmerken Europese overzeese expansie, Reformatie, begin wereldhandel.

Tijdvak 6 Regenten en Vorsten: 1600–1700; kenmerken Gouden Eeuw, handelskapitalisme, absolutisme, wetenschappelijke revolutie.

Tijdvak 7 Pruiken en Revoluties: 1700–1800; kenmerken Verlichting, democratische revoluties, slavernij en abolitionisme.

Tijdvak 8 Burgers en Stoommachines: 1800–1900; kenmerken industriële revolutie, socialisme, nationalisme, imperialisme.

Tijdvak 9 Tijd van Wereldoorlogen: 1900–1950; kenmerken totalitaire systemen, crisisjaren, Holocaust, dekolonisatie begint.

Tijdvak 10 Tijd van Televisie en Computer: 1950–heden; kenmerken Koude Oorlog, Europese integratie, migratie, informatiesamenleving.

Historische context 1: Het Britse Rijk en de slavernij - kolonisatie van Noord-Amerika en het Caribisch gebied, plantage-economie, driehoekshandel, abolitionisme 1780–1865.

Historische context 2: De industriële samenleving in Nederland - industrialisatie na 1860, spoorwegen, arbeidsomstandigheden, sociale kwestie en vakbonden.

Historische context 3: Duitsland en de Koude Oorlog - deling 1945–1949, Berlijnse Muur 1961, Ostpolitik, hereniging 1990.

Historische context 4: Nederland en Indonesië - VOC en koloniaal bestuur, ethische politiek 1901, Japanse bezetting 1942–1945, soevereiniteitsoverdracht 1949.

Koppel elke context aan minstens twee kenmerkende aspecten; noem bij een bron altijd tijdvak, jaartal en context.

Bij een bronvraag over een context: benoem eerst de gebeurtenis, daarna het kenmerkende aspect, daarna het gevolg.

Jaartallen die terugkeren in examenvragen: 1602 VOC, 1795 slavernijverbod in Nederland (niet in koloniën), 1863 emancipatie in Suriname en Antillen, 1949 soevereiniteitsoverdracht, 1990 Duitse hereniging.

Vergelijk binnen een context altijd twee momenten (voor/na) om continuïteit en verandering zichtbaar te maken.

Stappenplan bronanalyse: 1) soort bron (geschreven, beeld, voorwerp, kaart), 2) maker en datum, 3) doel en publiek, 4) feit of mening, 5) bruikbaarheid voor de vraag.

Betrouwbaarheid beoordeel je op drie punten: deskundigheid van de maker, afstand in tijd tot de gebeurtenis, en belang dat de maker bij een bepaalde voorstelling heeft.

Standplaatsgebondenheid = de positie van de maker (tijd, plaats, klasse, rol) bepaalt wat hij waarneemt en hoe hij het beschrijft.

Een primaire bron is gemaakt in de tijd zelf; een secundaire bron is later gemaakt, bijvoorbeeld een schoolboek of museumtekst.

Een bron is niet op zichzelf 'onbetrouwbaar'; zeg altijd: betrouwbaar of bruikbaar voor welke vraag, en waarom.

Subjectieve uitspraken herken je aan waardeoordelen ('verschrikkelijk', 'gelukkig'); feitelijke uitspraken zijn controleerbaar.

Bruikbaarheid van een propagandabron: bruikbaar als bewijs van de propaganda zelf, niet als bewijs van de werkelijkheid.

Vraag naar overeenkomsten en verschillen tussen twee bronnen: let op perspectief, doelgroep en gekozen feiten.

Onderscheid directe oorzaak (aanleiding) en indirecte oorzaak (structurele omstandigheid op langere termijn).

Onderscheid bedoeld gevolg en onbedoeld gevolg; de industriële revolutie had als onbedoeld gevolg milieuvervuiling en verstedelijking.

Continuïteit = wat gelijk blijft over een periode; verandering = wat aantoonbaar anders wordt. Noem bij beide een concreet voorbeeld met jaartal.

Periodiseren: kies een begin- en eindpunt op grond van een criterium en beargumenteer waarom dat criterium past.

Vergelijken doe je met vaste criteria (economie, politiek, godsdienst, sociale verhoudingen) en per criterium een overeenkomst en een verschil.

Ketenredenering: oorzaak → gevolg → gevolg van dat gevolg; houd de keten kort en voorzie elk schakel van bewijs.

Let op anachronisme: beoordeel het verleden niet met normen en kennis van nu zonder dat te benoemen.

Bij een 'in hoeverre'-vraag: geef een standpunt, twee argumenten voor en één tegenargument, en besluit met een weging.

Elk kenmerkend aspect hoort bij één tijdvak; noem in je antwoord het tijdvaknummer plus de naam van het aspect.

Begrippen met vaste koppeling: horigheid en hofstelsel → tijdvak 3; steden en gilden → tijdvak 4; Reformatie → tijdvak 5; absolutisme → tijdvak 6.

Verder: Verlichting en democratische revolutie → tijdvak 7; industrialisatie en sociale kwestie → tijdvak 8; totalitarisme en genocide → tijdvak 9; Koude Oorlog en Europese integratie → tijdvak 10.

Werkwijze bij een bron: haal eerst het onderwerp eruit, zoek dan het bijpassende aspect, controleer of het tijdvak klopt met de datering van de bron.

Twee begrippen die vaak worden verward: standenmaatschappij (tijdvak 3–6, geboren positie) en klassensamenleving (vanaf tijdvak 8, economische positie).

Nationalisme (19e eeuw) en imperialisme (ca. 1870–1914) horen bij tijdvak 8, niet bij tijdvak 9.

Bij een begripsvraag: definitie in één zin, daarna een voorbeeld uit de bron of uit de lesstof met jaartal.

Multiperspectiviteit = dezelfde gebeurtenis bekijken vanuit verschillende groepen, bijvoorbeeld kolonisator en gekoloniseerde, werkgever en arbeider.

Interpretatieverschil ontstaat door verschil in bronnen, in vraagstelling en in de positie van de historicus; benoem welke van de drie speelt.

Een standpunt beoordeel je met argumenten die verwijzen naar feiten met jaartal, niet met meningen over de persoon.

Bij 'welk standpunt past bij de bron': zoek de kernuitspraak van de bron en kies het standpunt dat daarmee overeenkomt, niet het standpunt dat jij zelf juist vindt.

Een eenzijdige voorstelling is niet automatisch onjuist; check of de bron feiten weglaat of verdraait.

Bij een debatvraag: standpunt, twee argumenten voor, één argument tegen met weerlegging, conclusie.

Herkenningspunt voor controverse: dezelfde feiten, andere duiding, bijvoorbeeld VOC als handels succes versus VOC als uitbuiting.

Erfgoed = overgeleverd materiaal (gebouwen, archieven, voorwerpen, tradities) dat een samenleving de moeite waard vindt om te bewaren.

Onderscheid roerend erfgoed (voorwerpen, archief), onroerend erfgoed (gebouwen, landschap) en immaterieel erfgoed (gebruiken, verhalen).

Monumentenstatus: rijksmonument, provinciaal monument en gemeentelijk monument; de status bepaalt de regels bij verbouwing.

Bij erfgoedvragen: wie beheert het, voor wie is het bedoeld, en welk deel van het verhaal wordt wel of niet verteld?

Geschiedenis in de omgeving: koppel een lokaal object (kerk, fabriek, standbeeld, straatnaam) aan een tijdvak en een kenmerkend aspect.

Controverse over erfgoed (standbeelden, straatnamen, roofkunst) draait vaak om de vraag wiens perspectief wordt herdacht.

Actualiteit koppelen: noem de gebeurtenis van nu, de historische parallel met jaartal, en één duidelijk verschil.

Archieven en musea zijn primaire vindplaatsen; een museale presentatie is zelf ook een interpretatie met een keuze.

Stappenplan bronanalyse: 1) soort bron (geschreven, beeld, voorwerp, kaart), 2) maker en datum, 3) doel en publiek, 4) feit of mening, 5) bruikbaarheid voor de vraag.

Betrouwbaarheid beoordeel je op drie punten: deskundigheid van de maker, afstand in tijd tot de gebeurtenis, en belang dat de maker bij een bepaalde voorstelling heeft.

Standplaatsgebondenheid = de positie van de maker (tijd, plaats, klasse, rol) bepaalt wat hij waarneemt en hoe hij het beschrijft.

Een primaire bron is gemaakt in de tijd zelf; een secundaire bron is later gemaakt, bijvoorbeeld een schoolboek of museumtekst.

Een bron is niet op zichzelf 'onbetrouwbaar'; zeg altijd: betrouwbaar of bruikbaar voor welke vraag, en waarom.

Subjectieve uitspraken herken je aan waardeoordelen ('verschrikkelijk', 'gelukkig'); feitelijke uitspraken zijn controleerbaar.

Bruikbaarheid van een propagandabron: bruikbaar als bewijs van de propaganda zelf, niet als bewijs van de werkelijkheid.

Vraag naar overeenkomsten en verschillen tussen twee bronnen: let op perspectief, doelgroep en gekozen feiten.

Onderscheid directe oorzaak (aanleiding) en indirecte oorzaak (structurele omstandigheid op langere termijn).

Onderscheid bedoeld gevolg en onbedoeld gevolg; de industriële revolutie had als onbedoeld gevolg milieuvervuiling en verstedelijking.

Continuïteit = wat gelijk blijft over een periode; verandering = wat aantoonbaar anders wordt. Noem bij beide een concreet voorbeeld met jaartal.

Periodiseren: kies een begin- en eindpunt op grond van een criterium en beargumenteer waarom dat criterium past.

Vergelijken doe je met vaste criteria (economie, politiek, godsdienst, sociale verhoudingen) en per criterium een overeenkomst en een verschil.

Ketenredenering: oorzaak → gevolg → gevolg van dat gevolg; houd de keten kort en voorzie elk schakel van bewijs.

Let op anachronisme: beoordeel het verleden niet met normen en kennis van nu zonder dat te benoemen.

Bij een 'in hoeverre'-vraag: geef een standpunt, twee argumenten voor en één tegenargument, en besluit met een weging.

Elk kenmerkend aspect hoort bij één tijdvak; noem in je antwoord het tijdvaknummer plus de naam van het aspect.

Begrippen met vaste koppeling: horigheid en hofstelsel → tijdvak 3; steden en gilden → tijdvak 4; Reformatie → tijdvak 5; absolutisme → tijdvak 6.

Verder: Verlichting en democratische revolutie → tijdvak 7; industrialisatie en sociale kwestie → tijdvak 8; totalitarisme en genocide → tijdvak 9; Koude Oorlog en Europese integratie → tijdvak 10.

Werkwijze bij een bron: haal eerst het onderwerp eruit, zoek dan het bijpassende aspect, controleer of het tijdvak klopt met de datering van de bron.

Twee begrippen die vaak worden verward: standenmaatschappij (tijdvak 3–6, geboren positie) en klassensamenleving (vanaf tijdvak 8, economische positie).

Nationalisme (19e eeuw) en imperialisme (ca. 1870–1914) horen bij tijdvak 8, niet bij tijdvak 9.

Bij een begripsvraag: definitie in één zin, daarna een voorbeeld uit de bron of uit de lesstof met jaartal.

Multiperspectiviteit = dezelfde gebeurtenis bekijken vanuit verschillende groepen, bijvoorbeeld kolonisator en gekoloniseerde, werkgever en arbeider.

Interpretatieverschil ontstaat door verschil in bronnen, in vraagstelling en in de positie van de historicus; benoem welke van de drie speelt.

Een standpunt beoordeel je met argumenten die verwijzen naar feiten met jaartal, niet met meningen over de persoon.

Bij 'welk standpunt past bij de bron': zoek de kernuitspraak van de bron en kies het standpunt dat daarmee overeenkomt, niet het standpunt dat jij zelf juist vindt.

Een eenzijdige voorstelling is niet automatisch onjuist; check of de bron feiten weglaat of verdraait.

Bij een debatvraag: standpunt, twee argumenten voor, één argument tegen met weerlegging, conclusie.

Herkenningspunt voor controverse: dezelfde feiten, andere duiding, bijvoorbeeld VOC als handelssucces versus VOC als uitbuiting.

Erfgoed = overgeleverd materiaal (gebouwen, archieven, voorwerpen, tradities) dat een samenleving de moeite waard vindt om te bewaren.

Onderscheid roerend erfgoed (voorwerpen, archief), onroerend erfgoed (gebouwen, landschap) en immaterieel erfgoed (gebruiken, verhalen).

Monumentenstatus: rijksmonument, provinciaal monument en gemeentelijk monument; de status bepaalt de regels bij verbouwing.

Bij erfgoedvragen: wie beheert het, voor wie is het bedoeld, en welk deel van het verhaal wordt wel of niet verteld?

Geschiedenis in de omgeving: koppel een lokaal object (kerk, fabriek, standbeeld, straatnaam) aan een tijdvak en een kenmerkend aspect.

Controverse over erfgoed (standbeelden, straatnamen, roofkunst) draait vaak om de vraag wiens perspectief wordt herdacht.

Actualiteit koppelen: noem de gebeurtenis van nu, de historische parallel met jaartal, en één duidelijk verschil.

Archieven en musea zijn primaire vindplaatsen; een museale presentatie is zelf ook een interpretatie met een keuze.