Bronnen analyseren: betrouwbaarheid en standplaatsgebondenheid
Dit domein toetst bronanalyse: je stelt herkomst, doel en standpunt van een bron vast en beargumenteert hoe bruikbaar en betrouwbaar die bron is voor een specifieke vraag.
Stappenplan
- Bronsoort: geschreven (brief, krant, wet), beeld (foto, poster, schilderij), voorwerp of kaart.
- Herkomst: maker, datum, plaats, opdrachtgever.
- Doel en publiek: informeren, overtuigen, vermaken of verantwoorden.
- Standplaatsgebondenheid: tijd, plaats, positie en overtuiging van de maker.
- Bruikbaarheid: past de bron bij de vraag en welke informatie geeft hij wel of niet?
Betrouwbaarheid versus bruikbaarheid
Betrouwbaarheid gaat over de vraag of de informatie klopt: was de maker erbij, had hij kennis van zaken, had hij belang bij vertekening? Bruikbaarheid gaat over de vraag of de bron antwoord geeft op jóuw vraag. Een propagandaposter uit 1942 is onbetrouwbaar over aantallen slachtoffers, maar zeer bruikbaar als je wilt weten hoe de bezetter het publiek wilde overtuigen. Subjectief is dus niet hetzelfde als waardeloos.
Uitgewerkt voorbeeld
Een Duitse propagandafoto uit 1943 toont lachende arbeiders in een fabriek. Vraag: is deze foto betrouwbaar voor de werkomstandigheden? Antwoord met redenering: de foto is gemaakt in opdracht van een propaganda-afdeling met een duidelijk doel, namelijk steun winnen, dus de kans op vertekening is groot. Voor een vraag naar de arbeidsomstandigheden is de foto daarom weinig betrouwbaar; voor een vraag naar de beeldvorming over arbeid is hij juist bruikbaar.
Valkuilen
- 'De bron is betrouwbaar, want hij komt uit die tijd.' Nabijheid is geen garantie.
- Alleen 'subjectief' zeggen zonder doel of belang te benoemen.
- Bruikbaarheid en betrouwbaarheid door elkaar halen.
- De standplaats van de maker niet koppelen aan de concrete inhoud van de bron.