VWO Geschiedenis key terms

Een van de tien grote perioden waarin het Nederlandse geschiedenisonderwijs de wereldgeschiedenis ordent, elk met een eigen kenmerkend aspect en een typerende periode van ongeveer 500 tot 1500 jaar.

Het centrale verschijnsel dat een tijdvak typeert, zoals 'de industriële revolutie' of 'de ontdekkingsreizen', en dat leerlingen moeten kunnen herkennen en toelichten.

Het indelen van het verleden in afgebakende tijdvakken of fasen op grond van gekozen criteria; de keuze van die criteria bepaalt welke breuken en continuïteiten zichtbaar worden.

Het analytische onderscheid tussen verschijnselen die gelijk blijven of geleidelijk doorlopen enerzijds en scherpe breuken of omslagen anderzijds, toegepast op ontwikkelingen in een bepaalde periode.

Een historische verklaring die een gebeurtenis toeschrijft aan oorzaken, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen langetermijnoorzaken, aanleidingen en mogelijke bedoelingen van betrokkenen.

Het vermogen om gebeurtenissen te beoordelen naar de maatstaven en denkwijzen van de eigen tijd, in plaats van ze uitsluitend met hedendaagse normen te veroordelen.

Het onjuist toepassen van begrippen, middelen of normen uit een andere tijd op een periode waarin die nog niet bestonden, wat een vertekend beeld van het verleden oplevert.

De mate waarin een bron een juist beeld van het verleden geeft, afhankelijk van onder meer de maker, diens positie en belang, het moment van ontstaan en de mate van nabijheid tot de gebeurtenis.

De mate waarin een bron of voorbeeld kenmerkend is voor een bredere groep of ontwikkeling, in plaats van een uitzonderlijk of eenmalig geval te beschrijven.

Een primaire bron is gemaakt door iemand die de gebeurtenis zelf meemaakte of er direct bij betrokken was; een secundaire bron is later door een ander gemaakt, vaak op basis van primaire bronnen.

Het inzicht dat de opvattingen en waarnemingen van mensen worden bepaald door hun plaats in tijd, samenleving, klasse, cultuur en sekse, waardoor niemand volledig objectief waarneemt.

Het onderscheid tussen controleerbare gebeurtenissen en de interpretatie of waardering daarvan door de historicus, waarbij selectie en weging van feiten altijd een subjectief element bevatten.

Een wetenschappelijke discussie waarin historici met verschillende interpretaties of verklaringen van hetzelfde verschijnsel tegenover elkaar staan, bijvoorbeeld over de aard van het nationaalsocialisme.

Een verplicht thema uit het examenprogramma waarbinnen leerlingen gebeurtenissen in samenhang plaatsen, met eigen vraagstellingen, begrippen en chronologische afbakening.

De ordening van gebeurtenissen in de tijd, met jaartallen en volgorde, als basisvaardigheid om ontwikkelingen en oorzakelijke verbanden correct te plaatsen.

Een probleemgerichte vraag over het verleden waarbij een beroep wordt gedaan op bronnen, verklaringen en weging van argumenten, en die niet met één enkel feit beantwoord kan worden.

Het systematisch onderzoeken van herkomst, doel, publiek, datering en tendens van een bron om vast te stellen welke informatie bruikbaar en betrouwbaar is.

Het verband waarbij een eerdere gebeurtenis of omstandigheid een latere ontwikkeling veroorzaakt of beïnvloedt, waarbij onderscheid tussen directe en indirecte werking belangrijk is.

Intellectuele stroming in de achttiende eeuw die rede, ervaring en natuurrecht centraal stelde en pleitte voor tolerantie, gelijkheid voor de wet en beperking van vorstelijke macht.

Het idee dat er universele rechten bestaan die niet door een vorst zijn verleend maar voortkomen uit de menselijke natuur en de rede, en die daarom boven positieve wetten staan.

Politieke theorie die de samenleving verklaart uit een verdrag tussen vrije burgers, waarbij gezag alleen legitiem is als het de belangen en rechten van die burgers beschermt.

Het beginsel dat alle staatsmacht uiteindelijk berust bij het volk, dat die macht via een grondwet en verkiezingen delegeert aan bestuurders en vertegenwoordigers.

Staatsvorm waarin de macht van de koning wordt begrensd door een geschreven of ongeschreven grondwet en waarin een parlement medewetgevende bevoegdheden heeft.

De leer van de scheiding der machten, waarbij wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht aan afzonderlijke organen worden toevertrouwd om machtsmisbruik en tirannie te voorkomen.

Het door overheid of kerk tegenhouden of verbieden van publicaties en meningsuitingen die als gevaarlijk of ketters worden beschouwd, wat de verspreiding van verlichte ideeën belemmerde.

Politieke stroming die de natie, een door taal, cultuur of geschiedenis verbonden volk, als voornaamste eenheid van staat en identiteit beschouwt en vaak streeft naar eigen staatsvorming.

Een staat waarvan de grenzen grotendeels samenvallen met het woongebied van één natie, met een gedeelde taal, cultuur en nationale identiteit als bindend element.

Het beginsel dat een volk het recht heeft zelf te bepalen onder welk staatsverband en bestuur het wil leven, een kernbegrip bij de nationale kwesties in de negentiende en twintigste eeuw.

Het streven van staten naar uitbreiding van macht en invloed over overzeese gebieden, in de negentiende eeuw versterkt door industrialisatie, grondstoffenbehoefte en nationaal prestige.

De fase van Europese expansie vanaf ongeveer 1870 waarin grote mogendheden Afrika en Azië systematisch onderwierpen of verdeelden, aangedreven door economische belangen en nationalistische rivaliteit.

Het vestigen en besturen van nederzettingen of overheersingsstructuren in een gebied door een andere mogendheid, met ontginning van grondstoffen en culturele beïnvloeding van de bevolking.

Het proces waarbij productie in toenemende mate in fabrieken met machines plaatsvindt, met verschuiving van agrarische naar industriële werkgelegenheid en groei van steden en arbeidersklasse.

De maatschappelijke problemen rond arbeidsomstandigheden, kinderarbeid, armoede en huisvesting van de arbeidersklasse tijdens de industrialisatie, die om overheidsingrijpen vroegen.

Politieke stroming die streeft naar grotere gelijkheid, gemeenschappelijk eigendom of sterke herverdeling en die zich organiseerde in vakbonden en politieke partijen om arbeiders te emanciperen.

Radicale stroming die na een revolutie de productiemiddelen in gemeenschappelijk bezit wil brengen en de klassenstrijd als motor van de geschiedenis beschouwt, zoals uitgewerkt door Marx en Lenin.

De snelle groei van steden doordat mensen van het platteland wegtrekken op zoek naar werk in fabrieken en diensten, met ingrijpende gevolgen voor wonen en volksgezondheid.

Staatsvorm waarin één partij met een sterke leider het openbare en persoonlijke leven volledig beheerst via propaganda, terreur en ideologische mobilisatie van de bevolking.

Extreemrechtse ideologie van de Duitse NSDAP die rassenleer, antisemitisme, leiderschap en expansie combineerde en na 1933 leidde tot een totalitaire staat en genocide.

De systematische vervolging en massamoord op ongeveer zes miljoen Europese Joden door nazi-Duitsland en zijn medewerkers tussen 1941 en 1945, onderdeel van bredere genocidepolitiek.

Het opzettelijk en systematisch doden van een volk, etnische groep, godsdienstige gemeenschap of sociale categorie met als doel die groep als geheel te vernietigen.

Het vredesverdrag van 1919 dat Duitsland na de Eerste Wereldoorlog zware herstelbetalingen, gebiedsverlies en wapenbeperkingen oplegde en in Duitsland als vernederend werd ervaren.

De periode van ongeveer 1947 tot 1991 waarin de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie als supermachten elkaar via bondgenootschappen, wapenwedloop en regionale conflicten bestreden zonder directe oorlog.

Het ontstaan van twee tegengestelde politieke en militaire bondgenootschappen, met aan de ene kant de NAVO en aan de andere kant het Warschaupact, die de wereld in invloedssferen verdeelden.

De strategie waarbij beide supermachten zo'n groot kernwapenarsenaal opbouwen dat een aanval onvermijdelijk tot eigen vernietiging leidt, waardoor een directe oorlog wordt afgeschrikt.

De sterk bewaakte grens tussen het communistische Oostblok en het kapitalistische Westen, symbool van de deling van Europa tijdens de Koude Oorlog tot 1989.

Het proces waarbij koloniën na de Tweede Wereldoorlog onafhankelijk werden, soms via onderhandelingen en soms via gewapende strijd, met blijvende economische en culturele banden.

Het proces van economische en politieke samenwerking in Europa vanaf de jaren vijftig, uitmondend in instellingen als de Europese Economische Gemeenschap en later de Europese Unie.

De toenemende vervlechting van economieën, culturen en communicatie over de hele wereld, waardoor productie, migratie en informatie steeds minder door nationale grenzen worden bepaald.

Samenleving waarin meerdere etnische en culturele groepen naast elkaar leven, wat debat oplevert over integratie, tolerantie en de grenzen van culturele diversiteit.

Het verplaatsen van mensen naar een ander land of gebied, om economische redenen, door oorlog of vervolging, met gevolgen voor zowel herkomst- als bestemmingssamenlevingen.

Staatsvorm waarin de overheid via uitkeringen, gezondheidszorg en onderwijs de bestaanszekerheid van burgers waarborgt, wat sinds de twintigste eeuw tot politiek debat leidt over kosten en eigen verantwoordelijkheid.