VMBO BB Maatschappijkunde cheat sheet

Socialisatie is het proces waarbij iemand de normen, waarden en gedragingen van de samenleving leert; dit gebeurt via gezin, school, werk, vrienden en media.

Normen zijn concrete regels over gedrag (op tijd komen); waarden zijn de achterliggende idealen (betrouwbaarheid, respect).

Een sociale institutie is een vast patroon van verwachtingen rond een maatschappelijk terrein, zoals gezin, onderwijs, zorg of rechtspraak.

Rolconflict ontstaat wanneer de eisen van twee rollen van één persoon botsen, bijvoorbeeld werk versus mantelzorg.

Nature-nurture: erfelijke aanleg (nature) en omgeving/opvoeding (nurture) werken samen bij het verklaren van gedrag.

Formele sociale controle gebeurt door instanties met regels en sancties (politie, school, werkgever); informele sociale controle door familie, vrienden en buren via afkeuring of lof.

Sancties zijn positief (beloning, compliment) of negatief (straf, uitsluiting) en kunnen formeel of informeel zijn.

Cultuurrelativisme houdt in dat je gedrag beoordeelt vanuit de cultuur waarin het voorkomt; etnocentrisme beoordeelt andere culturen vanuit de eigen cultuur als norm.

Nederland is een parlementaire democratie met een constitutionele monarchie; de grondwet legt grondrechten en de verdeling van macht vast.

De Tweede Kamer telt 150 leden en heeft recht van initiatief, recht van amendement, budgetrecht en recht van interpellatie; de Eerste Kamer telt 75 leden en kan alleen goed- of afkeuren.

Trias politica: wetgevende macht (regering en parlement), uitvoerende macht (regering en ambtenaren) en rechtsprekende macht (rechters) zijn gescheiden.

Het kabinet bestaat uit ministers en staatssecretarissen; de regering bestaat uit de koning plus de ministers. De koning is onschendbaar; ministers dragen verantwoordelijkheid.

Evenredige vertegenwoordiging met kiesdrempel: de kiesdeler is het aantal geldige stemmen gedeeld door 150 zetels; een partij moet minstens één volle kiesdeler halen voor een zetel.

Beleidscyclus: probleemanalyse, agendavorming, besluitvorming, uitvoering en evaluatie; daarna bijstelling van het beleid.

Pressiegroepen en actiegroepen beïnvloeden de politiek via lobby, demonstraties, petities en mediacampagnes; politieke partijen doen dit via verkiezingen en het parlement.

Gemeente: de gemeenteraad beslist over het beleid, het college van burgemeester en wethouders voert uit; de burgemeester is voorzitter en verantwoordelijk voor openbare orde.

De verzorgingsstaat is een samenleving waarin de overheid via wetten en voorzieningen zorgt voor bestaanszekerheid van burgers bij ziekte, werkloosheid, ouderdom en arbeidsongeschiktheid.

Sociale verzekeringen zijn verplicht en premiegefinancierd (WW, WIA, AOW, ZW); sociale voorzieningen worden betaald uit belastinggeld en gelden voor iedereen die onder de voorwaarde valt (bijstand, kinderbijslag, huurtoeslag).

WW: recht op uitkering bij onvrijwillig ontslag na een vaste periode van gewerkt te hebben; duur en hoogte hangen af van het arbeidsverleden.

Bijstand (Participatiewet) is een vangnet voor mensen zonder of met te weinig inkomen; de gemeente voert deze uit en er geldt een vermogens- en partnerinkomentoets.

Arbeidsmarkt: vraag naar arbeid komt van werkgevers, aanbod van werknemers; krapte ontstaat als de vraag groter is dan het aanbod.

Flexibilisering van arbeid betekent meer tijdelijke contracten, uitzendwerk en zzp; gevolgen zijn minder zekerheid en minder pensioenopbouw.

Solidariteit is het grondbeginsel van de verzorgingsstaat: werkenden en gezonde mensen betalen mee aan voorzieningen voor mensen die dat niet kunnen.

Participatiesamenleving: burgers worden geacht meer zelf te regelen (mantelzorg, vrijwilligerswerk) en de overheid trekt zich op onderdelen terug.

Functies van media: informeren, opinievorming, controleren van de macht, vermaken en cultuuroverdracht.

Objectiviteit in nieuws vereist hoor en wederhoor, feiten gescheiden van mening, betrouwbare bronnen en correctie bij fouten.

Selectie en framing: journalisten kiezen welke feiten en invalshoek ze brengen; framing beïnvloedt hoe het publiek een onderwerp interpreteert.

Agenda-setting: media bepalen niet wat je denkt, maar wel waarover je nadenkt; veel aandacht voor een onderwerp maakt het politiek belangrijker.

Filterbubbel en echokamer ontstaan door algoritmes en sociale media die vooral gelijkgestemd nieuws tonen; gevolg is minder blootstelling aan andere standpunten.

Desinformatie is onjuiste informatie die bewust wordt verspreid om te misleiden; nepnieuws is een brede term voor verzonnen of gemanipuleerde berichten.

Persvrijheid en censuur zijn elkaars tegenpolen: persvrijheid beschermt journalisten, censuur houdt informatie tegen; in Nederland is censuur grondwettelijk verboden.

Commerciële media leven van advertenties en kijkcijfers; publieke omroep wordt bekostigd uit belastinggeld en heeft een taak voor pluriformiteit en kwaliteit.