VMBO GL/TL Maatschappijkunde cheat sheet

Socialisatie is het proces waarbij iemand de waarden, normen en gedragingen van een samenleving of groep leert; dit gebeurt via socialisatoren zoals gezin, school, vrienden, werk en media.

Waarden zijn idealen die mensen belangrijk vinden (bijvoorbeeld vrijheid of eerlijkheid); normen zijn concrete regels die uit die waarden volgen (bijvoorbeeld niet stelen).

Nature-nurture: nature verwijst naar aangeboren eigenschappen en aanleg, nurture naar de invloed van opvoeding en omgeving op gedrag en ontwikkeling.

Referentiekader is het geheel van waarden, normen, ervaringen en overtuigingen waarmee iemand de wereld beoordeelt; het verschilt per persoon en cultuur.

Sociale controle is de manier waarop een groep of samenleving leden aanspoort tot naleving van normen, via formele middelen (politie, rechter) en informele middelen (afkeuring, roddel, compliment).

Een rol is het verwachte gedrag dat hoort bij een positie in een groep; rolconflict ontstaat wanneer de verwachtingen van twee rollen van dezelfde persoon botsen.

Groepen: primaire groep kenmerkt zich door persoonlijke, langdurige banden (gezin, vrienden); secundaire groep door zakelijke, tijdelijke contacten (collega's, klasgenoten).

Individualisering betekent dat mensen minder vastzitten aan traditionele verbanden en meer eigen keuzes maken; dit kan leiden tot meer vrijheid maar ook tot minder sociale binding.

Trias politica: de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht zijn gescheiden om machtsmisbruik te voorkomen; in Nederland zijn de Staten-Generaal, regering en rechterlijke macht gescheiden.

Kenmerken van een parlementaire democratie: vrije en geheime verkiezingen, grondrechten, onafhankelijke rechtspraak, pluriforme media en een parlement dat de regering controleert.

Kiesstelsel Nederland: Tweede Kamerverkiezingen kennen evenredige vertegenwoordiging met een kiesdrempel van één zetel (1/150 van de stemmen, ongeveer 0,67%).

Motie van wantrouwen: een meerderheid in de Tweede Kamer kan hiermee aangeven geen vertrouwen meer te hebben in een minister of het kabinet; het kabinet moet dan aftreden.

Wetgevingsproces: initiatiefwetsvoorstel of regeringsvoorstel → advies Raad van State → behandeling Tweede Kamer → Eerste Kamer → ondertekening koning en minister → publicatie in Staatsblad.

Gemeenteraad, Provinciale Staten en Tweede Kamer worden rechtstreeks gekozen; de Eerste Kamer wordt gekozen door Provinciale Staten; de burgemeester wordt benoemd door de Kroon.

Pressiegroepen en actiegroepen beïnvloeden de politiek buiten verkiezingen om, bijvoorbeeld via lobby, demonstraties, petities en media-aandacht.

Politieke stromingen: liberalisme benadrukt vrijheid en eigen verantwoordelijkheid, socialisme gelijkheid en solidariteit, confessionalisme godsdienstige waarden, populisme het volk tegenover de elite.

Soorten inkomen: loon uit arbeid, winst uit onderneming, uitkering (sociale zekerheid), vermogensinkomen (rente, huur, dividend) en overdrachtsinkomen (bijvoorbeeld kinderbijslag).

Bruto loon is loon vóór aftrek van belastingen en premies; netto loon is het bedrag dat de werknemer daadwerkelijk op de rekening krijgt.

Sociale zekerheid bestaat uit volksverzekeringen (voor alle inwoners, zoals AOW en kinderbijslag) en werknemersverzekeringen (voor werknemers, zoals WW en WIA).

Werkloosheid: conjuncturele werkloosheid ontstaat door teruglopende vraag in een recessie; structurele werkloosheid door blijvende mismatch tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt.

Frictiewerkloosheid is kortdurende werkloosheid tussen twee banen of bij het zoeken naar een eerste baan; seizoenwerkloosheid hangt samen met seizoensgebonden werk.

Arbeidsovereenkomst: bij een tijdelijk contract geldt de ketenregeling (maximaal drie contracten in maximaal drie jaar); daarna kan recht op een vast contract ontstaan.

Minimumloon is wettelijk vastgelegd en geldt per uur; het is het laagste bedrag dat een werkgever verplicht moet betalen aan een werknemer van 21 jaar en ouder.

Vraag en aanbod op de arbeidsmarkt bepalen de prijs van arbeid (loon): bij krapte stijgt het loon, bij overschot daalt het of blijven lonen achter.

Cultuur is het geheel van gedeelde waarden, normen, gewoonten, taal, religie en tradities van een groep; cultuur is aangeleerd, niet aangeboren.

Etnocentrisme is het beoordelen van andere culturen met de eigen cultuur als maatstaf; cultuurrelativisme houdt in dat je een cultuur beoordeelt binnen haar eigen context.

Migratie: pushfactoren duwen mensen weg uit het herkomstland (oorlog, armoede, onderdrukking); pullfactoren trekken mensen naar het bestemmingsland (werk, veiligheid, vrijheid).

Integratie betekent dat nieuwkomers volwaardig deelnemen aan de samenleving (werk, taal, onderwijs) terwijl ze eigen culturele kenmerken kunnen behouden.

Assimilatie is het volledig opgaan in de dominante cultuur; segregatie betekent dat groepen gescheiden van elkaar leven met weinig contact.

In Nederland is de inburgeringsplicht wettelijk geregeld: nieuwkomers moeten een inburgeringsexamen doen met onderdelen taal, kennis van de Nederlandse samenleving en participatie.

Vooroordelen zijn vooraf gevormde, vaak onjuiste meningen over een groep; discriminatie is het ongelijk behandelen van mensen op grond van kenmerken zoals afkomst, geloof of geslacht.

Artikel 1 van de Grondwet verbiedt discriminatie en waarborgt gelijke behandeling; de Wet gelijke behandeling en het College voor de Rechten van de Mens zien toe op naleving.

Rechtsstaat houdt in dat de overheid zelf ook aan de wet gebonden is en dat burgers grondrechten hebben die de overheid moet beschermen.

Soorten delicten: misdrijven zijn ernstige strafbare feiten (diefstal met geweld, moord) en worden vervolgd via het Openbaar Ministerie; overtredingen zijn lichtere feiten (verkeersovertreding) met meestal een boete.

Opsporing en vervolging: politie onderzoekt, het Openbaar Ministerie beslist over vervolging, de rechter oordeelt; de verdachte heeft recht op een advocaat en op inzage in het dossier.

Strafdoelen: vergelding, afschrikking (preventie), resocialisatie en bescherming van de samenleving; de rechter weegt deze doelen bij het bepalen van de straf.

Soorten straffen: hoofdstraffen (gevangenisstraf, taakstraf, geldboete) en bijkomende straffen (ontzetting uit bepaalde rechten, verbeurdverklaring); daarnaast maatregelen zoals TBS.

Leeftijdsgrenzen: kinderen onder 12 jaar zijn niet strafbaar; jongeren van 12 tot 18 jaar vallen onder het jeugdstrafrecht; vanaf 18 jaar geldt het volwassenenstrafrecht.

Rechten van de verdachte: zwijgrecht, recht op een raadsman, recht op een eerlijk proces binnen redelijke termijn, en het vermoeden van onschuld tot schuld bewezen is.

Criminaliteit meten: geregistreerde criminaliteit (aangiften bij politie) en slachtofferenquêtes geven samen een beeld; het dark number bestaat uit niet-gemelde of niet-geregistreerde delicten.

Onderzoeksvraag moet specifiek en afgebakend zijn; een deelvraag splitst de hoofdvraag op in beantwoordbare stukken die samen het antwoord vormen.

Hypothese is een toetsbare verwachting die voorafgaand aan het onderzoek wordt opgesteld en die met gegevens wordt bevestigd of verworpen.

Kwantitatief onderzoek levert cijfers op (enquête, telling); kwalitatief onderzoek levert beschrijvingen en betekenissen op (interview, observatie, documentanalyse).

Betrouwbaarheid betekent dat herhaling van het onderzoek dezelfde uitkomst oplevert; validiteit betekent dat je meet wat je beoogt te meten.

Representativiteit: een steekproef is representatief als de samenstelling overeenkomt met de populatie; aselecte steekproeven verkleinen de kans op vertekening.

Bronnen kritisch beoordelen: let op de auteur en diens belang, de datum, de herkomst (primair of secundair), de doelgroep en of feiten en meningen gescheiden zijn.

Objectief versus subjectief: objectieve uitspraken zijn controleerbaar en feitelijk; subjectieve uitspraken bevatten een oordeel of gevoel van de bron.

Correlatie is een statistisch verband tussen twee variabelen; correlatie betekent niet automatisch causaliteit, omdat een derde factor (confounder) het verband kan veroorzaken.