VMBO GL/TL Maatschappijkunde key terms

Een groep mensen die met elkaar samenleeft en met elkaar omgaat volgens gedeelde gewoonten, regels en verwachtingen. Mensen zijn van elkaar afhankelijk voor wonen, werken en veiligheid.

Het proces waarbij iemand de gewoonten, normen en waarden van een groep leert. Dit gebeurt thuis, op school, op het werk en via media en vrienden, je hele leven lang.

Waarden zijn principes die mensen belangrijk vinden, zoals eerlijkheid. Normen zijn concrete regels die zeggen welk gedrag daarbij past, bijvoorbeeld niet liegen. Samen bepalen ze wat gepast gedrag is.

De manier waarop mensen in een groep elkaars gedrag stimuleren of corrigeren, bijvoorbeeld door iemand aan te spreken of te negeren. Dit gebeurt informeel en houdt groepen bij elkaar.

Een situatie waarin groepen of personen verschillende doelen hebben die niet tegelijk bereikt kunnen worden. Bijvoorbeeld omwonenden die rust willen en een bedrijf dat wil uitbreiden. Dit vraagt om overleg en keuzes.

Een afspraak waarbij iedere partij een deel van haar wensen opgeeft, zodat er een oplossing komt waar alle partijen mee kunnen leven. Compromissen zijn een belangrijk middel om conflicten op te lossen.

Een groep waarin vertegenwoordigers van verschillende partijen samen praten en afspraken maken, zoals een ondernemingsraad of wijkraad. Zo worden meningen en belangen bij elkaar gebracht voordat er besluiten vallen.

Een staatsvorm waarbij het volk invloed heeft op het bestuur, vooral door te stemmen bij verkiezingen. Er gelden grondrechten, macht is verdeeld en de oppositie mag zich vrij uiten.

Het recht om bij verkiezingen je stem uit te brengen. In Nederland hebben Nederlanders van achttien jaar en ouder dit recht, behalve mensen die door de rechter van het kiesrecht zijn uitgesloten.

Het deel van de landelijke volksvertegenwoordiging dat wetten goedkeurt of afwijst en de regering controleert. De leden worden rechtstreeks door kiezers gekozen voor vier jaar.

Het maken van wetten door de regering en het parlement samen. Een wetsvoorstel wordt besproken, aangenomen door beide Kamers en ondertekend, waarna de wet officieel gaat gelden.

De belangrijkste wet van een land. Hierin staan de grondrechten van burgers en de basisregels over hoe het bestuur werkt, bijvoorbeeld dat de koning onschendbaar is en ministers verantwoordelijk zijn.

Fundamentele rechten die in de Grondwet staan, zoals vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid en het recht op privacy. De overheid moet deze rechten beschermen en mag ze alleen onder voorwaarden beperken.

Het tegenhouden of verbieden van informatie door een autoriteit voordat die openbaar wordt. In een democratie is censuur meestal verboden, omdat burgers vrije toegang tot informatie nodig hebben om goede keuzes te maken.

Alle kanalen die nieuws en informatie verspreiden, zoals kranten, televisie, radio, nieuwssites en sociale media. Media beïnvloeden wat mensen weten en hoe ze over politiek en samenleving denken.

Onjuiste of misleidende informatie die bewust wordt verspreid om mensen te beïnvloeden of te laten twijfelen. Het verschilt van een gewone fout, omdat de verspreider weet dat het niet klopt.

De afspraak tussen werkgever en werknemer over werk, loon, werktijden en andere voorwaarden. Meestal staat die op papier, maar ook een mondelinge afspraak kan een arbeidsovereenkomst zijn.

Collectieve arbeidsovereenkomst: afspraken over loon en werkomstandigheden die vakbonden en werkgevers samen maken voor een hele bedrijfstak. Een cao geldt automatisch voor werknemers die lid zijn van de vakbond.

Een organisatie van werknemers die samen opkomt voor betere lonen, veiligheid en arbeidsvoorwaarden. Een vakbond onderhandelt met werkgevers en kan leden helpen bij conflicten op het werk.

Een actie waarbij werknemers tijdelijk stoppen met werken om druk te zetten op de werkgever, bijvoorbeeld voor hoger loon. Staken is in Nederland in principe toegestaan, maar er gelden regels.

Het beëindigen van een baan door de werkgever of door de werknemer. Bij ontslag door de werkgever zijn er regels over opzegtermijn, reden en eventueel een vergoeding.

Geld dat iemand van de overheid of een instantie krijgt als er geen of te weinig inkomen is, bijvoorbeeld bij werkloosheid, ziekte of arbeidsongeschiktheid. Aan een uitkering zitten voorwaarden.

Het stelsel van regelingen dat mensen beschermt tegen inkomensverlies door werkloosheid, ziekte, ouderdom of arbeidsongeschiktheid. Werknemers, werkgevers en overheid betalen daaraan mee.

Een situatie waarin iemand te weinig geld heeft om in de basisbehoeften te voorzien, zoals eten, wonen en kleding. Armoede kan tijdelijk of langdurig zijn en heeft gevolgen voor gezondheid en kansen.

Een samenleving waarin mensen met verschillende culturele achtergronden samenleven. Dat brengt diversiteit in taal, gewoonten en religie, maar vraagt ook om wederzijds begrip en duidelijke spelregels.

Het proces waarbij nieuwkomers en de samenleving naar elkaar toegroeien: mensen leren de taal, vinden werk en doen mee, terwijl de samenleving hen ruimte geeft eigen cultuur te behouden binnen de wet.

Het traject waarin nieuwkomers de Nederlandse taal en kennis van de samenleving leren, met als doel zelfstandig mee te kunnen doen. De overheid stelt eisen aan dit traject.

Het ongelijk behandelen van mensen op grond van kenmerken zoals afkomst, godsdienst, geslacht of handicap, zonder dat daar een goede reden voor is. In Nederland is discriminatie bij wet verboden.

Een mening over een persoon of groep die niet op eigen ervaring of feiten is gebaseerd, maar op aannames. Vooroordelen kunnen leiden tot discriminatie als mensen ernaar gaan handelen.

Een sterk vereenvoudigd en vast beeld van een groep mensen, waarbij alle leden op dezelfde manier worden voorgesteld. Stereotypen zeggen niets over individuen en kunnen onjuist en kwetsend zijn.

Het buitensluiten van mensen uit een groep of uit de samenleving, bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt of in het onderwijs. Uitsluiting kan ontstaan door regels, vooroordelen of gebrek aan geld en contacten.

Een land waarin de overheid zelf ook aan de wet gebonden is. Burgers hebben grondrechten, er is een onafhankelijke rechter en niemand mag zonder wettelijke grondslag worden gestraft of vastgehouden.

De verdeling van macht in drie delen: wetgevende macht (parlement), uitvoerende macht (regering) en rechtsprekende macht (rechters). Zo kan geen enkele instantie alle macht hebben.

Het deel van het recht dat bepaalt welk gedrag strafbaar is en welke straffen daarbij horen. De overheid vervolgt verdachten en de rechter beslist over schuld en straf.

Iemand van wie de politie of justitie denkt dat hij of zij een strafbaar feit heeft gepleegd. Een verdachte is onschuldig tot de rechter anders beslist en heeft recht op een advocaat.

De onafhankelijke rechters die geschillen beslechten en straffen opleggen. Zij beoordelen of iemand schuldig is en of de overheid zich aan de wet houdt, zonder bevelen van de regering op te volgen.

De mate waarin je kunt vertrouwen op de informatie uit een bron. Je let op de maker, de datum, de bedoeling en of feiten controleerbaar zijn bij andere bronnen.

Een feit kun je controleren en is waar of onwaar; een mening is een persoonlijke opvatting die je kunt betwisten. Bij bronnenanalyse let je erop welk van de twee iemand geeft.

Een oorzaak is de reden waarom iets gebeurt; een gevolg is wat er daarna uit volgt. In maatschappijkunde moet je deze twee uit elkaar houden en niet verwisselen bij het uitleggen van een gebeurtenis.