Mens en samenleving: socialisatie, normen en rollen
Dit domein gaat over hoe mensen samenleven en hoe je gedrag leert. Het examen toetst of je begrippen als socialisatie, waarden, normen, rollen en sociale controle herkent en toepast in herkenbare situaties.
Kernbegrippen
- Waarden zijn principes die je belangrijk vindt, zoals eerlijkheid of veiligheid. Normen zijn concrete regels die daarbij horen, zoals 'niet stelen'.
- Socialisatie is het aanleren van normen, waarden en vaardigheden. Dat gebeurt via socialisatoren: gezin, school, vrienden, werk, geloof en media.
- Internalisatie betekent dat je normen je eigen maakt; je houdt je eraan omdat je het zelf juist vindt.
- Sociale controle is de reactie van anderen op je gedrag. Informeel is een afkeurende blik; formeel is een boete of berisping door een instantie.
- Een rol is het verwachte gedrag bij een positie. Een rolconflict ontstaat als twee rollen tegelijk botsen.
- Status is toegewezen (bij geboorte) of verworven (door prestaties).
Voorbeeld
Een leerling gaat bij een nieuwe vriendengroep altijd te laat weg. De groep vindt dat normaal, thuis niet. De leerling past zich aan de groepsnorm aan. Je ziet hier socialisatie door de peergroep, informele sociale controle (geplaagd worden) en een rolconflict tussen vriend en zoon. Het examen vraagt dan: welke socialisator, welke norm en welk type controle?
Valkuilen
- Waarde en norm omdraaien: 'respect' is een waarde, 'niet door iemand heen praten' is een norm.
- Sociale controle alleen als negatief zien; een compliment is ook sociale controle.
- Rol en status verwisselen: 'moeder' is een rol, 'vrouw' kan een toegewezen status zijn.