Criminaliteit en rechtsstaat: opsporing, berechting en sancties
Dit domein gaat over strafbaar gedrag en de rechtsstaat. Het examen toetst of je de route van opsporing tot berechting kent en of je rechten, sancties en preventie kunt toepassen.
Kernbegrippen
- Een strafbaar feit staat in de wet. Een overtreding is lichter, een misdrijf zwaarder.
- Opsporing gebeurt door de politie. Het Openbaar Ministerie (OM) beslist of iemand wordt vervolgd. De rechter beslist over schuld en straf.
- Een verdachte is onschuldig tot de rechter anders beslist. Hij heeft recht op een advocaat, mag zwijgen en mag niet zomaar worden vastgehouden.
- Sancties: geldboete, taakstraf, gevangenisstraf en bijzondere maatregelen. Bij jeugd let de rechter op opvoeding en gedrag; een Halt-traject is een alternatieve afdoening bij lichte delicten.
- Preventie voorkomt criminaliteit; repressie straft of pakt daders aan.
- Verklaringen voor criminaliteit: zwakke binding met de samenleving, gelegenheid en invloed van een criminele groep.
Voorbeeld
Een 15-jarige steelt een telefoon. De politie hoort hem. Het OM kan kiezen voor een Halt-traject of voor dagvaarden. Komt het voor de rechter, dan beoordeelt de rechter of het feit bewezen is en welke sanctie past. Het slachtoffer kan schadevergoeding vragen. Belangrijk: het OM vervolgt, de rechter oordeelt. De verdachte is dus niet automatisch schuldig.
Valkuilen
- Denken dat de rechter zelf vervolgt; dat doet het OM.
- Een verdachte al schuldig noemen.
- Halt als een rechterlijke straf zien; het is een alternatieve afdoening.
- Preventie en repressie omdraaien.