Maatschappijleer VMBO GL/TL cheat sheet

Socialisatie is het proces waarbij iemand de waarden, normen en gedragingen van de samenleving leert; dit gebeurt via primaire socialisatie (gezin) en secundaire socialisatie (school, werk, media).

Waarden zijn gedeelde opvattingen over wat belangrijk of wenselijk is (bijvoorbeeld eerlijkheid); normen zijn concrete regels die uit waarden voortkomen (bijvoorbeeld niet liegen).

Rol en status: een status is de positie die iemand inneemt (bijvoorbeeld leerling, dochter); een rol is het gedrag dat bij die status hoort.

Formele sociale controle gebeurt door instanties met macht (politie, rechter); informele sociale controle gebeurt via sancties van mensen om je heen (afkeuring, roddel, compliment).

Macht is het vermogen om het gedrag van anderen te beïnvloeden, ook tegen hun zin; gezag is macht die als legitiem wordt aanvaard.

Sociale ongelijkheid ontstaat wanneer maatschappelijke hulpbronnen (geld, opleiding, macht, aanzien) ongelijk verdeeld zijn; de mate van ongelijkheid verschilt per maatschappijtype.

Bij individualisering verschuift de nadruk van vaste groepsverbanden naar persoonlijke keuzes; dit kan leiden tot meer vrijheid maar ook tot minder sociale binding.

Een dominante cultuur is de cultuur van de grootste of machtigste groep; subculturen wijken op bepaalde waarden en normen af, maar delen meestal ook veel met de dominante cultuur.

Emancipatie is het streven van een achtergestelde groep naar gelijke rechten en gelijke kansen, bijvoorbeeld vrouwenemancipatie of emancipatie van minderheden.

Nederland is een parlementaire democratie met een constitutionele monarchie: de koning is staatshoofd, maar de ministers dragen de politieke verantwoordelijkheid.

De klassieke machtenscheiding (trias politica) verdeelt de macht in wetgevende macht (parlement en regering), uitvoerende macht (regering en ambtenaren) en rechtsprekende macht (rechters).

De Staten-Generaal bestaat uit de Eerste Kamer (75 leden, gekozen door Provinciale Staten) en de Tweede Kamer (150 leden, rechtstreeks gekozen door kiezers).

Een wetsvoorstel doorloopt: indiening, behandeling in de Tweede Kamer, stemming, behandeling in de Eerste Kamer en ondertekening door koning en minister (bekrachtiging).

Kiesrecht: actief kiesrecht voor de Tweede Kamer geldt vanaf 18 jaar; passief kiesrecht (jezelf verkiesbaar stellen) geldt ook vanaf 18 jaar.

Een coalitie is het samenwerkingsverband van partijen dat samen een meerderheid in de Tweede Kamer heeft en het kabinet vormt; oppositiepartijen zitten niet in het kabinet.

Bij een motie van wantrouwen tegen een minister of het kabinet moet de betrokkene aftreden, tenzij de Tweede Kamer de motie intrekt of het kabinet de Kamer ontbindt.

Het beginsel van ministeriële verantwoordelijkheid houdt in dat ministers verantwoording schuldig zijn aan het parlement voor het regeringsbeleid, ook voor handelen van de koning.

Politieke partijen vervullen functies als het bundelen van eisen uit de samenleving, het opstellen van een verkiezingsprogramma, het selecteren van kandidaten en het controleren van de regering.

Het bbp (bruto binnenlands product) is de totale waarde van alle geproduceerde goederen en diensten in een land in een periode; groei van het reële bbp per hoofd wordt vaak gebruikt als welvaartsmaatstaf.

De arbeidsmarkt bestaat uit vraag naar arbeid (werkgevers) en aanbod van arbeid (werknemers); evenwicht ontstaat waar gevraagde en aangeboden hoeveelheid arbeid gelijk zijn.

Een collectieve arbeidsovereenkomst (cao) is een schriftelijke overeenkomst tussen werkgeversorganisaties en vakbonden over arbeidsvoorwaarden voor een hele bedrijfstak.

Bij een arbeidsovereenkomst gelden wettelijke regels, zoals het minimumloon, de arbeidstijden en de opzegtermijn; een proeftijd mag bij een tijdelijk contract van zes maanden of korter maximaal één maand zijn.

Sociale zekerheid bestaat uit werknemersverzekeringen (ww, wia, ziekengeld) en volksverzekeringen (aow, anw, wlz); de premies worden grotendeels door werkgevers en werknemers betaald.

De overheid beïnvloedt de economie met begrotingsbeleid (belastingen en uitgaven) en monetair beleid wordt in de eurozone uitgevoerd door de Europese Centrale Bank, niet door de Nederlandse regering.

Inflatie is een stijging van het algemene prijspeil; koopkracht daalt wanneer de prijzen sneller stijgen dan het inkomen.

Een laagconjunctuur kenmerkt zich door dalende bestedingen en stijgende werkloosheid; de overheid kan dan met extra uitgaven of belastingverlaging de vraag stimuleren.

Zzp'ers (zelfstandigen zonder personeel) hebben geen werkgever en bouwen zelf hun pensioen en arbeidsongeschiktheidsverzekering op; zij vallen niet automatisch onder een cao.

Het strafrecht regelt welke gedragingen strafbaar zijn en welke straffen daarop staan; het burgerlijk recht regelt geschillen tussen burgers of bedrijven onderling.

Een delict bestaat uit wettelijke delictsomschrijving, wederrechtelijkheid en schuld; ontbreekt één element, dan is er geen strafbaar feit.

Misdrijven zijn ernstiger dan overtredingen: een misdrijf staat in het Wetboek van Strafrecht of een bijzondere wet en kan leiden tot gevangenisstraf; een overtreding staat meestal in de Wet op de economische delicten of de Wegenverkeerswet en kent doorgaans alleen geldboete.

Opsporingsambtenaren mogen iemand staande houden (identiteit vaststellen) en aanhouden (arresteren) bij verdenking van een strafbaar feit; na aanhouding moet de verdachte binnen de wettelijke termijn voor de rechter-commissaris worden gebracht.

De officier van justitie beslist over vervolging en kan een strafbeschikking opleggen of de zaak voor de rechter brengen; het Openbaar Ministerie is verantwoordelijk voor de vervolging.

Rechtsmiddelen: hoger beroep bij het gerechtshof en cassatie bij de Hoge Raad; de Hoge Raad beoordeelt of het recht juist is toegepast, niet de feiten opnieuw.

Strafdoelen zijn vergelding, afschrikking, resocialisatie en beveiliging van de samenleving; de rechter weegt deze doelen mee bij het bepalen van de straf.

Bij een voorwaardelijke straf wordt de straf niet uitgevoerd als de veroordeelde zich aan de voorwaarden houdt; bij een taakstraf verricht de veroordeelde onbetaalde arbeid.

Het legaliteitsbeginsel houdt in dat niemand mag worden gestraft voor een gedraging die op het moment van de daad niet wettelijk strafbaar was gesteld.

Massamedia zijn communicatiemiddelen die een groot publiek in één keer bereiken, zoals kranten, televisie, radio en internetplatforms.

Functies van massamedia: informeren, opiniëren, amuseren, controleren (waakhondfunctie) en het doorgeven van cultuur.

Agenda-setting betekent dat media bepalen welke onderwerpen het publiek belangrijk vindt; framing betekent dat media een onderwerp in een bepaald kader plaatsen en zo de interpretatie sturen.

Objectiviteit vereist feiten en meningen gescheiden houden, hoor en wederhoor toepassen en bronnen controleren; subjectieve berichtgeving mengt nieuws met het standpunt van de maker.

Persvrijheid houdt in dat journalisten zonder voorafgaande censuur informatie mogen vergaren en publiceren; in Nederland is dit grondwettelijk beschermd.

Commerciële media zijn afhankelijk van advertentie-inkomsten en kijkcijfers; publieke omroepen worden gefinancierd uit overheidsmiddelen en hebben een wettelijke taak tot pluriforme en onafhankelijke berichtgeving.

Een filterbubbel ontstaat wanneer een algoritme iemand vooral informatie toont die aansluit bij bestaande voorkeuren, waardoor andere standpunten minder zichtbaar worden.

Betrouwbaarheid van een bericht beoordeel je op bron, datum, auteur en of de informatie door andere onafhankelijke bronnen wordt bevestigd; een sensationele kop is op zichzelf geen bewijs van onbetrouwbaarheid.

De Verenigde Naties (opgericht 1945) hebben als hoofddoelen vrede en veiligheid, mensenrechten en internationale samenwerking; de Veiligheidsraad heeft vijf permanente leden met vetorecht: VS, Rusland, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.

De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948) bevat grondrechten die voor alle mensen gelden; verdragen zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens maken deze rechten juridisch afdwingbaar.

De Europese Unie is een economische en politieke samenwerking van lidstaten met een interne markt, gemeenschappelijk landbouw- en mededingingsbeleid en een gedeelde munt (euro) in een deel van de lidstaten.

Globalisering is de toenemende wereldwijde verwevenheid van economie, cultuur en communicatie; gevolgen zijn onder meer internationale arbeidsdeling, meer handel en culturele uitwisseling.

Ontwikkelingssamenwerking richt zich op armoedebestrijding, onderwijs, gezondheidszorg en infrastructuur; landen met een laag inkomen per hoofd van de bevolking krijgen doorgaans meer hulp.

Een vluchteling is iemand die zijn land ontvlucht uit gegronde vrees voor vervolging; een migrant verlaat zijn land om andere redenen, bijvoorbeeld werk of gezinshereniging.

Internationale organisaties zoals de Wereldhandelsorganisatie (WTO) en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) beïnvloeden handelsregels en financiële stabiliteit tussen landen.

Duurzame ontwikkeling betekent voorzien in de behoeften van nu zonder de kansen van toekomstige generaties weg te nemen; de duurzameontwikkelingsdoelen van de VN (2015) formuleren hiervoor concrete doelstellingen.

Buitenlands beleid van een land rust op nationale belangen zoals veiligheid, economische voordelen en internationale invloed; sancties en diplomatie zijn middelen om die belangen na te streven.