Maatschappijleer VMBO GL/TL flashcards

35 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Socialisatie

Het proces waarbij iemand de waarden, normen en gedragingen van de samenleving leert. Dit gebeurt eerst in het gezin en later via school, werk en media.

Waarden en normen

Waarden zijn gedeelde opvattingen over wat wenselijk is, zoals eerlijkheid. Normen zijn concrete gedragsregels die daaruit voortkomen, zoals niet liegen.

Sociale controle

Het geheel van manieren waarop de samenleving het gedrag van mensen probeert te beïnvloeden. Dit kan informeel via afkeuring of roddel en formeel via politie en rechter.

Status en rol

Een status is de positie die iemand inneemt, bijvoorbeeld leerling of dochter. Een rol is het gedrag dat bij die status hoort.

Individualisering

Een ontwikkeling waarbij vaste groepsverbanden aan invloed verliezen en persoonlijke keuzes belangrijker worden. Dit geeft meer vrijheid, maar kan ook leiden tot minder sociale binding.

Emancipatie

Het streven van een achtergestelde groep naar gelijke rechten en gelijke kansen in de samenleving, bijvoorbeeld vrouwenemancipatie of de emancipatie van minderheden.

Trias politica

De verdeling van de staatsmacht in drie delen: wetgevende macht (parlement en regering), uitvoerende macht (regering en ambtenaren) en rechtsprekende macht (rechters).

Eerste en Tweede Kamer

De Staten-Generaal bestaat uit de Eerste Kamer met 75 leden, gekozen door Provinciale Staten, en de Tweede Kamer met 150 leden, rechtstreeks gekozen door kiezers.

Coalitie en oppositie

De coalitie is het samenwerkingsverband van partijen met een meerderheid in de Tweede Kamer dat het kabinet vormt. Oppositiepartijen zitten niet in het kabinet en controleren de regering.

Ministeriële verantwoordelijkheid

Het beginsel dat ministers verantwoording schuldig zijn aan het parlement voor het regeringsbeleid, ook voor handelingen van de koning. De Kamer kan een minister hierop aanspreken.

Motie van wantrouwen

Een uitspraak waarmee de Tweede Kamer aangeeft geen vertrouwen meer te hebben in een minister of het kabinet. De betrokkene moet dan aftreden.

Passief kiesrecht

Het recht om jezelf verkiesbaar te stellen voor een vertegenwoordigend orgaan. In Nederland geldt dit voor de Tweede Kamer vanaf 18 jaar.

Kiesdrempel en restzetels

Bij Tweede Kamerverkiezingen geldt geen kiesdrempel; partijen met minder dan de kiesdeler kunnen via restzetels toch een zetel halen. Restzetels worden verdeeld volgens de grootste gemiddelden.

Bruto binnenlands product

De totale waarde van alle geproduceerde goederen en diensten in een land in een bepaalde periode. Het bbp per hoofd van de bevolking wordt gebruikt als maatstaf voor welvaart.

Collectieve arbeidsovereenkomst

Een schriftelijke overeenkomst tussen werkgeversorganisaties en vakbonden over arbeidsvoorwaarden voor een hele bedrijfstak, zoals loon, werktijden en vakantiedagen.

Sociale zekerheid

Het stelsel dat mensen beschermt tegen inkomensverlies bij ziekte, werkloosheid, arbeidsongeschiktheid en ouderdom. Het bestaat uit werknemersverzekeringen en volksverzekeringen.

Inflatie en koopkracht

Inflatie is een stijging van het algemene prijspeil. De koopkracht daalt wanneer de prijzen sneller stijgen dan het inkomen van iemand.

Conjunctuur

De schommeling van de economische activiteit in een land. In een laagconjunctuur dalen bestedingen en stijgt de werkloosheid; de overheid kan dan de vraag stimuleren.

Zzp'er

Een zelfstandige zonder personeel. Deze persoon heeft geen werkgever, valt niet automatisch onder een cao en moet zelf pensioen en arbeidsongeschiktheidsverzekering regelen.

Vraag en aanbod op arbeidsmarkt

De arbeidsmarkt bestaat uit de vraag naar arbeid van werkgevers en het aanbod van arbeid van werknemers. Bij evenwicht zijn gevraagde en aangeboden hoeveelheid arbeid gelijk.

Strafrecht en burgerlijk recht

Het strafrecht regelt welke gedragingen strafbaar zijn en welke straffen daarbij horen. Het burgerlijk recht regelt geschillen tussen burgers of bedrijven onderling.

Misdrijf en overtreding

Een misdrijf is een ernstiger strafbaar feit en staat in het Wetboek van Strafrecht; er kan gevangenisstraf volgen. Een overtreding is lichter en kent doorgaans alleen een geldboete.

Legaliteitsbeginsel

Het beginsel dat niemand mag worden gestraft voor een gedraging die op het moment van de daad niet wettelijk strafbaar was gesteld. Strafbepalingen mogen niet met terugwerkende kracht gelden.

Officier van justitie

De vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie die beslist of een verdachte wordt vervolgd. Hij kan een strafbeschikking opleggen of de zaak voor de rechter brengen.

Hoger beroep en cassatie

Bij hoger beroep beoordeelt het gerechtshof de zaak opnieuw. Bij cassatie beoordeelt de Hoge Raad alleen of het recht juist is toegepast, niet de feiten.

Voorwaardelijke straf

Een straf die niet wordt uitgevoerd als de veroordeelde zich aan de gestelde voorwaarden houdt, bijvoorbeeld geen nieuwe strafbare feiten plegen. Bij overtreding wordt de straf alsnog uitgevoerd.

Massamedia

Communicatiemiddelen die een groot publiek in één keer bereiken, zoals kranten, televisie, radio en internetplatforms. Ze informeren, amuseren, controleren en beïnvloeden de publieke opinie.

Agenda-setting en framing

Agenda-setting betekent dat media bepalen welke onderwerpen het publiek belangrijk vindt. Framing betekent dat media een onderwerp in een bepaald kader plaatsen en zo de interpretatie sturen.

Persvrijheid

Het recht van journalisten om zonder voorafgaande censuur informatie te verzamelen en te publiceren. In Nederland is dit grondwettelijk beschermd.

Filterbubbel

Een situatie waarin een algoritme iemand vooral informatie toont die aansluit bij bestaande voorkeuren. Andere standpunten worden daardoor minder zichtbaar.

Publieke omroep

Een omroep die wordt gefinancierd uit overheidsmiddelen en een wettelijke taak heeft tot pluriforme, onafhankelijke berichtgeving. Commerciële media zijn afhankelijk van advertenties en kijkcijfers.

Veiligheidsraad van de VN

Het orgaan van de Verenigde Naties dat verantwoordelijk is voor vrede en veiligheid. De vijf permanente leden (VS, Rusland, China, Frankrijk, Verenigd Koninkrijk) hebben vetorecht.

Globalisering

De toenemende wereldwijde verwevenheid van economie, cultuur en communicatie. Gevolgen zijn onder meer internationale arbeidsdeling, meer handel en culturele uitwisseling.

Vluchteling en migrant

Een vluchteling verlaat zijn land uit gegronde vrees voor vervolging. Een migrant verlaat zijn land om andere redenen, bijvoorbeeld werk of gezinshereniging.

Duurzame ontwikkeling

Ontwikkeling die voorziet in de behoeften van nu zonder de kansen van toekomstige generaties weg te nemen. De duurzameontwikkelingsdoelen van de VN formuleren hiervoor concrete doelstellingen.