Maatschappijleer VMBO GL/TL key terms

Het verschijnsel dat mensen door verschillen in inkomen, opleiding, beroep of afkomst niet dezelfde kansen en posities in de samenleving hebben. Deze verschillen worden vaak doorgegeven van generatie op generatie.

De mate waarin iemand kan stijgen of dalen op de maatschappelijke ladder ten opzichte van het gezin waarin hij opgroeide. Onderwijs en inkomen spelen hierbij een grote rol.

Het proces waarbij een groep die achtergesteld wordt, zoals vrouwen of minderheden, meer rechten, kansen en invloed krijgt. Dit gebeurt door wetgeving, onderwijs en verandering van houdingen in de samenleving.

Het proces waarbij mensen de normen, waarden en gewoonten van hun omgeving aanleren. Dit gebeurt thuis, op school, via werk, vrienden en media, en duurt het hele leven door.

Waarden zijn principes die mensen belangrijk vinden, zoals eerlijkheid of vrijheid. Normen zijn concrete regels die aangeven welk gedrag daarbij past, bijvoorbeeld niet stelen of op tijd komen.

Het geheel van gewoonten, taal, geloof, normen en waarden dat een groep mensen deelt en doorgeeft. Cultuur bepaalt mede hoe mensen met elkaar omgaan en wat zij normaal vinden.

Een samenleving waarin mensen met verschillende culturen, godsdiensten en leefwijzen naast elkaar leven. De overheid beschermt de vrijheid van meningsuiting en godsdienst, maar stelt ook grenzen aan gedrag.

Een vereniging of stichting die opkomt voor de belangen van een bepaalde groep, zoals werknemers, ouderen of huurders. Zij proberen via overleg, acties en politieke druk invloed uit te oefenen.

Een staat waarin de overheid niet zomaar macht mag gebruiken, maar gebonden is aan wetten. Burgers hebben grondrechten en kunnen naar de rechter als de overheid hun rechten schendt.

De basisrechten van burgers die in de Grondwet staan, zoals vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid en recht op een eerlijk proces. De overheid mag deze rechten alleen onder voorwaarden beperken.

De scheiding van overheidsmacht in drie delen: de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechtsprekende macht. Hierdoor kunnen die machten elkaar controleren en wordt machtsmisbruik tegengegaan.

De Eerste en Tweede Kamer samen. Het parlement maakt wetten, controleert de regering en heeft als belangrijkste taak het vertegenwoordigen van de bevolking.

Het recht om bij verkiezingen je stem uit te brengen. In Nederland mogen Nederlanders van achttien jaar en ouder stemmen voor de Tweede Kamer, gemeenteraad en het Europees Parlement.

Een groep mensen met ongeveer dezelfde ideeën over hoe de samenleving bestuurd moet worden. Partijen stellen verkiezingsprogramma's op en leveren volksvertegenwoordigers en soms ministers.

De coalitie bestaat uit partijen die samen een regering vormen en het beleid steunen. De oppositie bestaat uit partijen die niet in de regering zitten en het beleid juist controleren en bekritiseren.

Een organisatie die zonder zelf te regeren invloed probeert uit te oefenen op de politiek, bijvoorbeeld via lobbyen, demonstraties of media. Zij vertegenwoordigt vaak een bepaald belang of ideaal.

Het geheel van vraag naar en aanbod van werk. Werkgevers zoeken personeel en werknemers bieden hun arbeid aan; via loon, opleiding en wetgeving worden vraag en aanbod op elkaar afgestemd.

Een organisatie van werknemers die opkomt voor betere lonen, veiligheid en arbeidsvoorwaarden. Vakbonden onderhandelen met werkgevers, bijvoorbeeld in een collectieve arbeidsovereenkomst (cao).

De situatie waarin mensen die willen en kunnen werken geen baan kunnen vinden. Werkloosheid kan ontstaan door economische teruggang, technologische veranderingen of een mismatch tussen opleiding en vraag.

Het stelsel van regelingen waarmee de overheid mensen beschermt tegen inkomensverlies, bijvoorbeeld bij ziekte, werkloosheid of ouderdom. Het omvat verzekeringen en bijstandsuitkeringen.

Verplichte betalingen van burgers en bedrijven aan de overheid, waaruit openbare voorzieningen zoals onderwijs, zorg en wegen worden betaald. De hoogte hangt onder meer af van inkomen en bestedingen.

Het geheel van inkomsten en uitgaven van de overheid. Als de overheid meer uitgeeft dan er binnenkomt, ontstaat een begrotingstekort dat met leningen wordt gefinancierd.

Gedrag dat in de wet als misdrijf of overtreding is aangemerkt en waarvoor de overheid een straf kan opleggen. Alleen gedrag dat in een wet staat beschreven, kan strafbaar zijn.

Een onafhankelijke ambtenaar die geschillen beslecht en beslist of iemand schuldig is aan een strafbaar feit. De rechter past de wet toe en motiveert zijn uitspraak in een vonnis.

De instantie onder leiding van de officier van justitie die verdachten opspoort en voor de rechter brengt. Het OM beslist of er vervolgd wordt en eist zo nodig een straf.

Hulp bij juridische problemen, bijvoorbeeld van een advocaat of het Juridisch Loket. Mensen die het niet kunnen betalen, kunnen in aanmerking komen voor gesubsidieerde rechtsbijstand.

Communicatiemiddelen die in één keer een grote groep mensen bereiken, zoals televisie, kranten, radio en internet. Zij beïnvloeden wat mensen weten en belangrijk vinden.

Het recht van journalisten om zonder voorafgaande controle door de overheid informatie te verzamelen en te publiceren. Dit recht is vastgelegd in de Grondwet en beschermt een vrije publieke discussie.

Het bewust verdraaien of selectief presenteren van informatie om mensen een bepaalde mening te laten vormen. Dit kan via media, reclame of politieke propaganda gebeuren.

Het proces waarbij mensen een bepaald beeld van een groep, gebeurtenis of persoon opbouwen, vaak op basis van media, ervaringen en verhalen van anderen. Dat beeld hoeft niet met de werkelijkheid overeen te komen.

Samenwerking tussen landen om grensoverschrijdende problemen aan te pakken, zoals klimaat, handel of vrede. Dit gebeurt in organisaties zoals de Verenigde Naties en de Europese Unie.

Een samenwerkingsverband van Europese landen met gemeenschappelijke regels, een interne markt en gedeelde instellingen. Lidstaten dragen een deel van hun beslissingsbevoegdheid over aan de EU.

De rechten die ieder mens heeft, ongeacht afkomst, geslacht of nationaliteit, zoals het recht op leven, vrijheid en een eerlijk proces. Ze staan in internationale verdragen en nationale wetten.

Een land met een relatief laag inkomen per inwoner, beperkte economische ontwikkeling en vaak minder sterke overheidsinstellingen. Ontwikkelingssamenwerking richt zich op het verbeteren van deze situatie.

Het kopen en verkopen van goederen en diensten tussen landen. Afspraken over invoerrechten en handelsbarrières bepalen hoe vrij landen met elkaar kunnen handelen.

Het zodanig voorzien in de behoeften van nu dat toekomstige generaties ook nog in hun behoeften kunnen voorzien. Het gaat om een balans tussen economie, milieu en sociale rechtvaardigheid.

Het verplaatsen van mensen naar een ander land of een andere regio om daar te wonen en werken. Redenen kunnen werk, studie, familie of vluchten voor oorlog en vervolging zijn.