Demonstratie op de braderie: het verbod van de burgemeester
In de gemeente Veldhoven heeft een actiegroep van ongeveer veertig mensen een demonstratie aangekondigd op het Marktplein, zaterdag om 14.00 uur. Op datzelfde plein en tijdstip vindt de jaarlijkse braderie plaats, waarvoor 8.000 bezoekers worden verwacht; de horeca heeft terrassen op het plein geplaatst en de aanvoerroutes zijn smal. De burgemeester verbiedt de demonstratie met een beroep op de openbare orde en de verkeersveiligheid. In een persbericht zegt zij dat het plein nu eenmaal bezet is en dat het bovendien maar om een kleine groep gaat. De actiegroep laat weten toch te komen. Daarop geeft de burgemeester de politie opdracht om bezoekers preventief te fouilleren en om de drie initiatiefnemers thuis aan te houden, nog voordat er iets is gebeurd. De actiegroep stapt naar de rechter en stelt dat haar grondrechten zijn geschonden. De gemeente houdt vol dat zij handelde uit veiligheidsoverwegingen.
1. Noem de grondrechten die hier in het geding zijn en leg uit welke daarvan de burgemeester mag beperken en welke niet.
Read the worked answer
In het geding zijn artikel 9 Grondwet (vrijheid van vergadering en betoging), artikel 7 Grondwet (vrijheid van meningsuiting), artikel 10 Grondwet (privacy, bij het fouilleren) en artikel 15 Grondwet (vrijheidsbeneming, bij het aanhouden).
De kern van het antwoord is dat een grondrecht niet absoluut is, maar dat een beperking aan drie eisen moet voldoen. Ten eerste legaliteit: er moet een wettelijke grondslag zijn. Voor een demonstratieverbod is dat de Wet openbare manifestaties; de burgemeester kan daarin beperkingen of een verbod opleggen, maar alleen met een concrete onderbouwing. Ten tweede subsidiariteit: is er geen minder ingrijpend middel? Een alternatieve locatie, een ander tijdslot of extra verkeersregeling is minder ingrijpend dan een algeheel verbod, en had hier voor de hand gelegen. Ten derde proportionaliteit: staat de beperking in redelijke verhouding tot het doel?
Het argument dat het plein bezet is, is geen wettelijke grondslag en geen zelfstandige rechtvaardiging. Ook het argument dat het maar om een kleine groep gaat, is onjuist: het recht om te betogen geldt juist ook voor minderheden. De burgemeester had een concrete afweging moeten maken tussen het belang van de braderie en het belang van de betoging, en had moeten motiveren waarom een alternatief niet voldeed.
2. Beoordeel het bevel om de drie initiatiefnemers thuis aan te houden en om bezoekers preventief te fouilleren.
Read the worked answer
Beide maatregelen grijpen diep in en moeten een wettelijke grondslag hebben.
Voor de aanhouding geldt dat de politie iemand kan aanhouden op heterdaad of op bevel van de officier van justitie bij een verdenking van een strafbaar feit. Hier is nog niets gebeurd: de demonstratie is alleen aangekondigd. Het enkele feit dat iemand van plan is te demonstreren is geen strafbaar feit. Wel kan de burgemeester ter handhaving van de openbare orde een bevel geven; wie dat bevel overtreedt, maakt zich schuldig aan een strafbaar feit. Maar dan moet het bevel eerst duidelijk zijn gegeven en moet de overtreding daadwerkelijk plaatsvinden. Preventief mensen thuis ophalen om te voorkomen dat zij naar een plein komen, is geen aanhouding wegens een strafbaar feit en verdraagt zich slecht met artikel 15 Grondwet.
Voor preventief fouilleren geldt artikel 151b Gemeentewet: de burgemeester kan, na overleg met de officier van justitie, een gebied aanwijzen waarbinnen preventief gefouilleerd mag worden. Dat kan alleen bij een verstoring van de openbare orde of ernstige vrees daarvoor, en het besluit moet bekend zijn gemaakt. Een braderie alleen is daarvoor onvoldoende. Zonder zo'n aanwijzing is het fouilleren van bezoekers onrechtmatig, ook al is het veiligheidsbelang groot.
3. Stel dat de rechter het demonstratieverbod onrechtmatig acht. Welke gevolgen heeft dat voor de verhouding tussen bestuur en rechter in een rechtsstaat?
Read the worked answer
De rechter toetst of het bestuur binnen de grenzen van de wet is gebleven. Door het verbod te vernietigen, handhaaft hij het legaliteitsbeginsel: de overheid mag alleen ingrijpen op grond van een wettelijke bevoegdheid en binnen de grenzen daarvan. Dat is precies de functie van de rechtsstaat, namelijk dat ook de overheid zelf aan het recht gebonden is.
Belangrijk is wel dat de rechter hiermee niet zelf gaat besturen. Hij spreekt zich niet uit over de vraag of de demonstratie op het Marktplein wenselijk is, maar alleen over de vraag of de burgemeester zijn bevoegdheid juist heeft gebruikt. De burgemeester houdt dus de beleidsvrijheid om opnieuw een besluit te nemen, mits dat deugdelijk is gemotiveerd en de grondrechten respecteert.
Dat is de kern van de rechtsbescherming: burgers kunnen tegen overheidsoptreden naar de bestuursrechter, en de rechter kan het besluit vernietigen of schorsen. De macht van het bestuur wordt zo gecontroleerd door een onafhankelijke rechter, een van de waarborgen van de rechtsstaat naast de grondrechten, de legaliteit en de machtenscheiding.