HAVO Maatschappijleer cheat sheet

Politiek: Nederland is een parlementaire democratie met constitutionele monarchie; de regering bestaat uit koning plus ministers, het parlement uit Eerste en Tweede Kamer.

Kiesstelsel: Tweede Kamerverkiezingen kennen evenredige vertegenwoordiging met kiesdeler (geldige stemmen gedeeld door 150 zetels); restzetels via grootste gemiddelde (D'Hondt).

Machtenscheiding: wetgevende macht (regering en Staten-Generaal), uitvoerende macht (regering), rechtsprekende macht (rechters); Trias Politica van Montesquieu.

Rechtsstaat: legaliteitsbeginsel (overheidshandelen berust op wet), onafhankelijke rechters, grondrechten in de Grondwet, en bestuurlijke macht gebonden aan regels.

Klassieke grondrechten (vrijheidsrechten, zoals vrijheid van meningsuiting, artikel 7 Grondwet) beschermen tegen de overheid; sociale grondrechten verplichten de overheid tot inspanning.

Politieke stromingen: liberalisme (vrijheid, markt), socialisme/sociaaldemocratie (gelijkheid, overheid), confessionalisme (geloof, rentmeesterschap), populisme (volk tegenover elite).

Verkiezingen en kabinet: formatie na verkiezingen, regeerakkoord, vertrouwensregel; een kabinet valt bij verlies van vertrouwen van de Tweede Kamer.

Media en opinievorming: agenda-setting, framing, selectieve waarneming, en de rol van publieke omroep versus commerciële media bij pluriformiteit van informatie.

Socialisatie: primaire socialisatie in het gezin, secundaire socialisatie via school, werk, media en vrienden; overdracht van normen, waarden en rolpatronen.

Normen zijn concrete gedragsregels, waarden zijn algemene idealen; sancties (formeel en informeel) handhaven normen via beloning of bestraffing.

Cultuur kenmerken: waarden, normen, symbolen, taal, rituelen en materiële cultuur; subculturen en tegenculturen wijken af van de dominante cultuur.

Sociale ongelijkheid: verschil in macht, kennis, inkomen en status; sociale mobiliteit en klassenindeling (onderklasse, middenklasse, bovenklasse).

Macht en gezag: formele macht berust op positie, informele macht op invloed; gezag is macht die als legitiem wordt aanvaard (Max Weber: traditioneel, charismatisch, rationeel-legaal).

Massamedia: functies zijn informeren, meningsvorming, controle en vermaak; verschijnselen als selectieve perceptie, desinformatie en filterbubbels beïnvloeden het publieke debat.

Pluriformiteit en persvrijheid: artikel 7 Grondwet beschermt vrijheid van drukpers; overheidsbemoeienis met inhoud is in beginsel verboden, censuur vooraf niet toegestaan.

Verzorgingsstaat: overheid biedt sociale zekerheid via sociale verzekeringen (WW, WIA) en sociale voorzieningen (bijstand, kinderbijslag), gefinancierd uit premies en belastingen.

Solidariteitsbeginsel en draagkrachtbeginsel liggen ten grondslag aan sociale wetgeving; het draagkrachtbeginsel uit zich in progressieve belastingheffing.

Participatiesamenleving: verschuiving van overheid naar burgers en gemeenten, onder meer via de Participatiewet en decentralisaties in de zorg (Wmo).

Arbeidsmarkt: begrippen als flexibilisering, zzp'ers, en het onderscheid tussen werknemersverzekeringen en volksverzekeringen (AOW, Anw).

Politieke en maatschappelijke participatie: opkomstplicht bestaat niet in Nederland; stemrecht vanaf 18 jaar; invloed via verkiezingen, inspraak, actiegroepen en media.

Europese Unie: Nederland is lid; EU-besluitvorming via Europese Commissie, Europees Parlement en Raad van de EU; verordeningen werken direct, richtlijnen moeten worden omgezet.

Internationale samenwerking: Verenigde Naties, NAVO en EU als kaders voor vrede, veiligheid en economische samenwerking; soevereiniteit wordt deels overgedragen.