HAVO Maatschappijleer key terms

De middelen waarmee iemand of een groep invloed kan uitoefenen op anderen, zoals geld, kennis, aanzien, geweld, massa of positie. Meer middelen geven meestal meer macht.

Het vermogen om het gedrag of de beslissingen van anderen te beïnvloeden, ook tegen hun zin. Macht kan formeel zijn via wetten of informeel via overtuiging en afhankelijkheid.

Macht die door anderen als rechtmatig wordt aanvaard. Wie gezag heeft, hoeft minder dwang te gebruiken omdat mensen zijn aanwijzingen vrijwillig opvolgen.

De mate waarin burgers het optreden van een overheid of instelling aanvaarden als juist en rechtmatig. Legitimiteit berust op wetten, traditie of instemming van de bevolking.

Het uitoefenen van invloed door dreiging met straf of geweld, waardoor de ander geen echte keuze heeft. De overheid heeft als enige het recht om legitiem dwang te gebruiken.

Het recht van de overheid om als enige geweld te gebruiken of toe te staan, bijvoorbeeld via politie en leger. Burgers mogen niet zelf geweld inzetten om conflicten op te lossen.

Een staat waarin de macht van de overheid door wetten wordt begrensd en waarin burgers beschermd worden tegen willekeur. Grondrechten, onafhankelijke rechters en legaliteit zijn kenmerkend.

Het beginsel dat de overheid alleen mag optreden op basis van een wettelijke grondslag. Elke beperking van vrijheid en elke straf moet in de wet staan.

De verdeling van overheidsmacht in drie afzonderlijke machten: wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende. Deze scheiding voorkomt machtsmisbruik en beschermt de vrijheid van burgers.

Fundamentele rechten die in de Grondwet staan, zoals vrijheid van meningsuiting en recht op privacy. De overheid moet deze rechten eerbiedigen en kan ze alleen onder voorwaarden beperken.

Een bestuursvorm waarin het volk vertegenwoordigers kiest die samen met de regering wetten maken en de regering controleren. Vrije verkiezingen en politieke rechten zijn voorwaarden.

Het vertegenwoordigen van burgers door gekozen volksvertegenwoordigers die namens hen beslissingen nemen. Goede representatie vraagt om herkenbaarheid en verantwoording aan de kiezers.

Het recht om bij verkiezingen een stem uit te brengen (actief) en om zelf gekozen te worden (passief). In Nederland geldt dit voor Nederlanders vanaf achttien jaar.

Een kiesstelsel waarbij het aantal zetels van een partij ongeveer overeenkomt met het percentage behaalde stemmen. Hierdoor kunnen ook kleine partijen in het parlement komen.

Een minimumaandeel van de stemmen dat een partij moet halen om zetels te krijgen. Nederland kent geen landelijke kiesdrempel, waardoor veel partijen vertegenwoordigd kunnen zijn.

Een samenwerking van partijen die samen een regering of bestuur vormen en daarvoor een meerderheid in het parlement nodig hebben. Coalitiepartijen dragen gezamenlijk verantwoordelijkheid.

De partijen die niet deelnemen aan de regering en de regering controleren en bekritiseren. Een sterke oppositie is belangrijk voor de controle op de macht.

De taak van het parlement om de regering te controleren, bijvoorbeeld via vragen, moties en parlementaire enquêtes. Zo wordt voorkomen dat de regering ongestoord haar gang gaat.

Een schriftelijke uitspraak of verzoek van een parlementslid waarover de Kamer stemt. Een aangenomen motie is een politieke opdracht of mening, maar geen wet.

Een diepgaand onderzoek door een commissie uit het parlement, waarbij getuigen onder ede kunnen worden gehoord. Het is een zwaar controlemiddel met veel publiciteit.

Een organisatie die buiten de verkiezingen om invloed probeert uit te oefenen op politieke besluiten, bijvoorbeeld via lobby, demonstraties of media. Zij vertegenwoordigt vaak een deelbelang.

Het gericht beïnvloeden van politici en ambtenaren door gesprekken, informatie of druk, meestal namens een belangengroep of bedrijf. Lobbyen is toegestaan maar moet transparant zijn.

Een vereniging of stichting die de belangen van een specifieke groep behartigt, zoals werknemers, ouderen of ondernemers. Zij overlegt met de overheid en voert actie.

Het geheel van organisaties tussen overheid en individu, zoals verenigingen, kerken, vakbonden en vrijwilligersorganisaties. Zij dragen bij aan samenhang en betrokkenheid in de samenleving.

Het proces waarin mensen de waarden, normen en vaardigheden van hun samenleving leren. Dit gebeurt thuis, op school, via werk, media en vrienden, en gaat je hele leven door.

Waarden zijn idealen die mensen belangrijk vinden, zoals eerlijkheid of vrijheid. Normen zijn concrete regels die aangeven welk gedrag daarbij past.

Het geheel van waarden, normen, gewoonten, taal en symbolen dat een groep mensen deelt en doorgeeft. Cultuur bepaalt mede hoe mensen naar de wereld kijken.

Het beeld dat iemand van zichzelf heeft en dat anderen van die persoon hebben. Het wordt gevormd door persoonlijke kenmerken, groepsbanden en maatschappelijke verwachtingen.

Het verwachte gedrag dat hoort bij een bepaalde positie in de samenleving, zoals leerling, ouder of werknemer. Verschillende rollen kunnen met elkaar botsen.

Een situatie waarin de verwachtingen van twee of meer rollen van één persoon niet met elkaar te verenigen zijn. Dit kan leiden tot spanning en moeilijke keuzes.

Een beloning of straf waarmee gedrag wordt gestimuleerd of afgeremd. Formele sancties komen van de overheid, informele sancties van mensen in je omgeving.

De manier waarop een groep mensen het gedrag van leden in de gaten houdt en corrigeert, bijvoorbeeld door afkeuring of roddel. Het houdt groepen bijeen maar kan ook beperkend werken.

De mate waarin burgers actief meedoen aan de samenleving, bijvoorbeeld via werk, vrijwilligerswerk, verenigingen of politiek. Participatie versterkt betrokkenheid en draagvlak.

De steun die een besluit of beleid krijgt van de mensen die het aangaat. Zonder draagvlak kunnen regels wel bestaan, maar moeilijk worden nageleefd.

Een samenleving waarin de overheid burgers beschermt tegen risico's als ziekte, werkloosheid en ouderdom, via uitkeringen en voorzieningen. Dit kost geld en vraagt solidariteit.

Het stelsel van verzekeringen en voorzieningen dat mensen een inkomen garandeert bij ziekte, arbeidsongeschiktheid, werkloosheid of ouderdom. Het is een kernonderdeel van de verzorgingsstaat.

De bereidheid om kosten en risico's met anderen te delen, ook als je er zelf weinig van profiteert. Solidariteit is de basis van collectieve verzekeringen en belastingheffing.

Het naast elkaar bestaan van verschillende meningen, levensstijlen en organisaties in een samenleving. Pluriformiteit past bij vrijheid maar kan ook leiden tot versnippering.

Het uiteenvallen van een geheel in veel kleine, losse delen, bijvoorbeeld in de politiek bij veel kleine partijen. Dit kan de vorming van een stabiele regering bemoeilijken.

Het recht om je mening te uiten, ook als die anderen niet bevalt. Dit grondrecht kent grenzen, bijvoorbeeld bij discriminatie, haatzaaien of het openbaar maken van staatsgeheimen.

Het vooraf verbieden of aanpassen van uitingen door de overheid of een andere macht. Censuur botst met de vrijheid van meningsuiting en is in een rechtsstaat aan strikte regels gebonden.