74 zetels en een vertrouwenskwestie: coalitie, Eerste Kamer en fractiediscipline
De Tweede Kamer telt 150 zetels. Na de verkiezingen vormen drie partijen een coalitie: P met 45 zetels, Q met 18 en R met 11, samen 74. Voor één dossier, de hervorming van de huurtoeslag, is de steun nodig van partij S met 5 zetels. Het wetsvoorstel is in de Tweede Kamer aangenomen met 79 stemmen: de coalitie plus S, waarbij drie leden van P tegenstemden en één lid van Q zich onthield. Nu ligt het voorstel bij de Eerste Kamer, waar de coalitiepartijen samen 26 van de 75 zetels hebben. De fractievoorzitter van P in de Eerste Kamer zegt het voorstel in deze vorm te zullen verwerpen, tenzij de regering de inkomensgrens verhoogt. De minister-president noemt het voorstel daarop een kwestie van vertrouwen en dreigt met het opstappen van het hele kabinet. Een Kamerlid van R kondigt aan een motie van wantrouwen tegen de minister-president in te dienen.
1. Laat met een berekening zien wat er bij de stemming over de motie van wantrouwen kan gebeuren en leg uit welke rol fractiediscipline daarbij speelt.
Read the worked answer
Een motie van wantrouwen is aangenomen bij een meerderheid van de uitgebrachte stemmen, dus in de Tweede Kamer normaal gesproken 76 van de 150. De coalitie heeft 74 zetels en heeft dus alleen al voor het verwerpen van de motie steun nodig van ten minste twee leden buiten de coalitie, bijvoorbeeld van S.
De uitkomst is dus niet vanzelfsprekend. Rekenkundig kan de motie worden verworpen, maar zo'n uitkomst zegt niet alles. In de eerste plaats is de uitslag afhankelijk van opkomst en van de vraag of leden zich aan de fractielijn houden: de drie tegenstemmers van P en de onthouding bij Q laten al zien dat die lijn niet absoluut is. In de tweede plaats is er een politieke conventie: als een meerderheid van de coalitiefracties het vertrouwen opzegt, treedt het kabinet af, ook als de formele meerderheid niet wordt gehaald. En als het kabinet een eigen wetsvoorstel niet door het parlement krijgt, kan het daar zelf consequenties aan verbinden.
Fractiediscipline is geen wettelijke regel maar een praktijk: Kamerleden stemmen in de regel met hun fractie omdat zij op een gezamenlijk programma zijn gekozen. Bij een vertrouwensvraag is de druk het hoogst, omdat afwijking het kabinet kan laten vallen.
2. De Eerste Kamer kan een wetsvoorstel niet wijzigen. Betekent dit dat de Eerste Kamer weinig invloed heeft? Beargumenteer je antwoord.
Read the worked answer
Nee, dat volgt er niet uit, al is de invloed van een ander soort dan die van de Tweede Kamer.
De Eerste Kamer heeft inderdaad geen recht van amendement en geen recht van initiatief. Zij kan een voorstel alleen aannemen, verwerpen of aanhouden. In dit geval kan de Eerste Kamer het voorstel dus niet zelf aanpassen aan de wens van de fractievoorzitter van P. Maar het dreigen met verwerping is een machtig middel: de regering kan dan alleen nog een gewijzigd voorstel doorvoeren via een novelle, die opnieuw door de Tweede Kamer moet. De dreiging oefent zo druk uit op de regering om de inkomensgrens zelf te verhogen of om toezeggingen te doen. Dat is reële controle.
Daar komt bij dat de Eerste Kamer vooral toetst op rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en consistentie met bestaande wetgeving. In de praktijk is die toets niet scherp te scheiden van politieke wenselijkheid.
Kritiek is wel mogelijk: de Eerste Kamer wordt niet rechtstreeks door burgers gekozen maar door de Provinciale Staten, en kan daardoor een democratisch gekozen meerderheid blokkeren. Daar staat tegenover dat de Eerste Kamer gezien wordt als waarborg tegen overhaaste of technisch gebrekkige wetgeving.
3. Wat betekent het dat de minister-president het wetsvoorstel een kwestie van vertrouwen noemt, en hoe verhoudt zich dat tot de vertegenwoordigende rol van Kamerleden?
Read the worked answer
Hiermee koppelt de minister-president het lot van het hele kabinet aan de uitkomst van één wetsvoorstel. Dat is een politiek pressiemiddel, geen grondwettelijke regel. Er bestaat geen wettelijke plicht om af te treden bij verwerping van een voorstel of bij aanneming van een motie van wantrouwen; het is een conventie dat een kabinet vertrekt als het niet langer het vertrouwen van de Kamer heeft.
Het effect is dat coalitiefracties onder zware druk komen te staan om voor te stemmen, ook als zij inhoudelijke bezwaren hebben. Daarmee wordt het middel gebruikt om de fractiediscipline te versterken en de onderhandelingsruimte van de Eerste Kamer te verkleinen.
Daar zit de spanning met de vertegenwoordigende rol. Een Kamerlid heeft formeel geen lastgeving van de kiezer en stemt naar eigen inzicht; het kiest echter op een partij en wordt geacht het programma te steunen. Bij een vertrouwenskwestie wordt dat spanningsveld op de spits gedreven: het Kamerlid dat inhoudelijk tegen is, moet wegen of het een kabinetscrisis wil veroorzaken. De parlementaire democratie legt dat besluit uiteindelijk bij de volksvertegenwoordiger, niet bij de minister-president.