Het gezin Yildiz tussen WIA, bijstand en toeslagen
Het gezin Yildiz bestaat uit twee ouders en drie kinderen van 8, 11 en 15 jaar. Vader werkte 32 uur per week als heftruckchauffeur en verdiende daarmee ongeveer 2.400 euro netto per maand; moeder werkt 16 uur in de thuiszorg en verdient ongeveer 1.100 euro netto. De huur is 780 euro per maand. Na een ongeval valt vader uit. Het UWV stelt na de wachttijd van twee jaar een arbeidsongeschiktheidspercentage van 45 procent vast; daardoor daalt zijn inkomen naar ongeveer 900 euro netto per maand. Moeder wil haar uren uitbreiden, maar kinderopvang kost 6,50 euro per uur en er is geen plek voor het jongste kind. Het gezin vraagt bij de gemeente bijstand aan. De gemeente wijst erop dat de kostendelersnorm van toepassing is en dat eerst naar het eigen vermogen en naar de mogelijkheid om meer te werken wordt gekeken. Het gezin heeft 4.000 euro spaargeld en een auto van 7.000 euro.
1. Welke regelingen komen voor dit gezin in beeld? Maak onderscheid tussen sociale verzekeringen, sociale voorzieningen en toeslagen.
Read the worked answer
De WIA is een sociale verzekering: een werknemersverzekering waarvoor premie is betaald en die een uitkeringsrecht geeft op grond van het arbeidsverleden. Het UWV voert de wet uit en stelt de mate van arbeidsongeschiktheid vast. Daarom is dit een verworven recht, niet een gunst.
De bijstand op grond van de Participatiewet is een sociale voorziening. Die is subsidiair: zij geldt pas als er geen ander inkomen of vermogen is, en de gemeente toetst inkomen en vermogen. De gemeente heeft hier beleidsvrijheid, bijvoorbeeld bij bijzondere bijstand en bij de tegenprestatie.
Toeslagen, zoals huurtoeslag en zorgtoeslag, zijn inkomensafhankelijke regelingen die via de Belastingdienst lopen en dus geen uitkering maar een bijdrage in de kosten zijn. Bij een dalend inkomen heeft het gezin daar waarschijnlijk recht op.
Daarnaast kan het gaan om kwijtschelding van gemeentelijke belastingen en om bijzondere bijstand voor bijzondere kosten, bijvoorbeeld voor de kinderen. Het verschil is dus: een verzekering geeft recht op basis van het verleden, een voorziening vult aan tot een minimum, en een toeslag verlaagt een specifieke kostenpost.
2. Beoordeel de reactie van de gemeente. Klopt het beroep op de kostendelersnorm en op het vermogen?
Read the worked answer
Op twee punten gaat de gemeente hier te snel.
De kostendelersnorm geldt voor meerderjarige medebewoners die geen bloedverwant in de eerste graad zijn, dus bijvoorbeeld een inwonende ouder of een kostganger. Bij een echtpaar met minderjarige kinderen in één huishouden is die norm niet van toepassing; dan geldt de reguliere norm voor gehuwden of samenwonenden. De gemeente past dus een verkeerd artikel toe, en dat is precies het soort fout dat in de uitvoering veel voorkomt en tot onterechte afwijzingen leidt.
Bij het vermogen moet de gemeente de vrijlating toepassen: een deel van het spaargeld mag worden behouden, en een auto die nodig is voor werk of vervoer blijft in veel gevallen buiten beschouwing. Met 4.000 euro spaargeld zit het gezin vermoedelijk onder de vrijlatingsgrens voor gehuwden, zodat er wel recht op bijstand kan bestaan.
Het is wel terecht dat de gemeente vraagt naar de mogelijkheid om meer te werken. Maar dat vereist een reële afweging: als moeder meer gaat werken, moeten de kosten van kinderopvang en het verlies aan toeslagen worden meegewogen. De gemeente moet dus niet alleen naar de bruto mogelijkheden kijken, maar naar het netto-effect.
3. Moeder overweegt van 16 naar 24 uur te gaan werken. Leg met een berekening uit wat de armoedeval is en waarom die hier relevant is.
Read the worked answer
Stel dat moeder vier dagen van acht uur gaat werken in plaats van twee. Bij een uurloon van ongeveer 13 euro bruto levert dat ruwweg 400 euro bruto per maand extra op, netto misschien 250 tot 300 euro. Daar staan extra kosten tegenover: vier extra dagen kinderopvang voor het jongste kind, tegen 6,50 euro per uur. Bij acht uur per dag en vier dagen is dat 32 uur per week, ofwel ruim 200 euro per week; ook met kinderopvangtoeslag blijft daar een eigen bijdrage van staan.
Daarnaast kan het extra inkomen leiden tot een lager recht op huurtoeslag en zorgtoeslag, en als het gezin in de bijstand zit, tot een korting op de uitkering. Per saldo kan het gezin er nauwelijks op vooruitgaan, of er zelfs op achteruitgaan. Dat verschijnsel heet de armoedeval: de marginale opbrengst van werken is heel laag of negatief doordat uitkeringen en toeslagen wegvallen.
Dat is problematisch vanuit het uitgangspunt van participatie in de verzorgingsstaat. De Participatiewet wil juist dat mensen gaan werken, maar de inkomenseffecten kunnen de prikkel wegnemen. Oplossingen liggen in een betere vergoeding van kinderopvang, geleidelijke afbouw van toeslagen en inkomensondersteuning vanuit de gemeente, zodat werken ook financieel loont.